Cumhuriyet Dönemi Türk Ordu Teşkilatı

Türk Kara Kuvvetleri’nin teşkilat, eğitim ve teçhizat yapısı bakımından 1924’ten günümüze kadar
süregelen değişim ve dönüşümünü bazı kronolojik kırılma noktaları üzerinden okumak konunun daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Bu anlamda bahsi geçen kırılma noktaları üç ana döneme ayrılabilir:
Cumhuriyet’in kurulmasından Truman Doktrini’nin ilanı ile beraber Amerikan askerî yardımlarının başlamasına kadarki 1924-1947 periyodu, Amerikan askerî yardımlarının başlamasından Kıbrıs Barış Harekâtı’nın yapılmasına değin gelen 1947-1974 periyodu ve Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan Genelkurmay Başkanlığının tekrar Millî Savunma Bakanlığına bağlanmasına kadar geçen 1974-2016 periyodu.

Millî Mücadele’nin lider kadrosu tarafından Cumhuriyet’in kurulmasından hemen önce orduyu barış dönemi şartlarına geçirme kararı verilmiş ve öncelikle yeni bir teşkilatlanmaya gidilmesi
uygun görülmüştü. Aynı süreçte uygulanan ikinci önemli karar askerlik süresinin kısaltılmasıydı.
Bunun ardından ise orduyu barış dönemi şartlarına adapte etmenin üçüncü aşamasına geçilecek,
yani ordunun siyaset ile organik bağları kesilecekti. Zira Millî Mücadele döneminin olağanüstü
şartlarında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde çok sayıda asker kökenli milletvekili yer almış ve bu
vekiller hem askerlik mesleklerini hem de siyasi faaliyetlerini aynı anda yürütmüşlerdi. Ordunun
siyasi faaliyetlerin dışında kalması adına yapılan ilk iş 19 Aralık 1923 tarihinde geçirilen bir yasa
ile siyaset yapmak isteyen askerlere askerlik mesleğinden istifa etme zorunluluğunun getirilmesiydi.

Türk Ordusu’na tankın ilk kez 1927 yılında girdiği görülmektedir. O dönemde Türk Ordusu, Fransa’dan bir adet Renault FT-17 tankı satın alarak muharebe sahalarında boy göstermeye başlayan tankı ilk kez envanterine sokmuştu. Bahsi geçen tank “tankçılık ve tank savunması” eğitimlerinde istifade edilmesi maksadıyla İstanbul Maltepe’de bulunan Piyade Atış Okulu’na
verilmişti.

Bu dönemde doğrudan teşkilatlanmaya etkisi olmasa bile dolaylı yoldan önemli bir kullanım
değişikliğine gidilerek Osmanlı Ordusu döneminden kalma bazı askerî ifadeler Türkçeleştirilmiştir.
Mezkûr faaliyet uyarınca 1935 yılı Nisan ayından itibaren “Orgeneral” rütbesi ihdas edilmiş ve daha
önce ordu komutanlığı yapan kimseler rütbece “Birinci Ferik” olarak anılırlarken artık “Orgeneral” şeklinde anılmaya başlanmışlardı. Ayrıca “Müşir” ifadesi “Mareşal”, “Ferik” ifadesi “Korgeneral”, “Fırka (Tümen) Kumandanı Mirliva” ifadesi “Tümgeneral”, “Mirliva” ifadesi “Tuğgeneral”, “Miralay” ifadesi “Albay”, “Kaymakam” ifadesi “Yarbay”, “Birinci Mülazım” ifadesi “Teğmen”, “Mülazım” ifadesi ise “Asteğmen” olarak değiştirilmişti.

Cumhuriyet Döneminin ilk Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak'tır. Millî Mücadele döneminden beri Genelkurmay Başkanlığı görevini yürüten Mareşal Fevzi Çakmak  5 Ağustos 1921’de başladığı görevini emekli olduğu 12 Ocak 1944 tarihine değin kesintisiz yirmi üç yıl boyunca sürdürmüştür.

İkinci Dünya Savaşı’nın başlarında muharebelerin Almanya’nın başını çektiği Mihver ülkeler lehine
seyretmesi Amerika Birleşik Devletleri’ni fazlasıyla kaygılandırmıştır. Siyasi ve iktisadi çıkarları gereği
yaşananlardan ziyadesiyle endişe duyan Amerikalılar kendilerini duruma müdahale etmek zorunda hissetmişler ve 7 Mart 1941 tarihinde “Ödünç Verme ve Kiralama Yasası”nı (The Lend-Lease Act) çıkararak Mihver ülkelerin saldırısına uğrayan veya Mihver ülkelerin tehdidi altında olduğu düşünülen ülkelere yardım yapmaya başlamışlardır. Yardımın kapsamı geniş olmakla beraber temelde silah, teçhizat ve bu ülkeleri ayakta tutabilecek sair malzemelerin satışına, devrine, takasına, kiralanmasına, ödünç verilmesine ya da hibe edilmesine dair bir uygulama söz konusudur.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında görülen en önemli teşkilat değişikliği Genelkurmay Başkanlığının Millî Savunma Bakanlığına bağlanması ve kuvvet komutanlıklarının kurulmasıdır. Türk Ordusu’nun 1947 yılında başlayan reorganizasyon faaliyetleri esnasında Genelkurmay Başkanlığı ile Millî Savunma Bakanlığı arasında yetki karmaşasının yaşanması bu adımın atılmasında önemli bir etken olmuştur.

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Harry S. Truman 12 Mart 1947 tarihinde sonradan “Truman Doktrini” adıyla anılacak ünlü konuşmasını yaparak Amerika Birleşik Devletleri’nin Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve iktisadi açıdan yardım edeceğini açıkladı. Yardım genel olarak Türkiye’nin askerî gücünü reorganize ederek Türk Ordusu’nun hasım ordulara karşı caydırıcı hale getirilmesi maksadıyla yapılacaktı. Truman Doktrini’nin uygulamaya girmesi  için gerekli hukuki düzenleme ise “Türkiye ve Yunanistan’a Yardım Yapılmasına Dair Kanun” adı altında, 12 Temmuz 1947 tarihinde imzalanmıştır

Amerikan askerî sistemine geçiş sürecinin birbaşka önemli gelişmesi Türk Kara Kuvvetleri’nde
yeni sınıfların ihdasıydı. Bu noktada 20 Mart 1950 tarihinde yapılan bir düzenlemeyle muharip sınıflar dışında kalan yardımcı sınıflardan Demir yolu ve Otomobil sınıfları kaldırılırken, yardımcı sınıfların arasında önce Ordudonatım, ardından da Personel sınıfı eklenmiştir. Böylelikle Türk Kara Kuvvetleri şu yardımcı sınıflardan oluşur hale gelmiştir: Nakliye (Ulaştırma), Sıhhiye, Veteriner, Levazım, Harita, Mühendis, Harp Sanayi, Ordudonatım ve Personel.

Truman Doktrini sonrasında başlatılan reorganizasyon çalışmaları kapsamında Türk Kara Kuvvetleri bünyesinde ihdas edilen yardımcı sınıfların ilki Ordudonatım sınıfıdır. Genel bir ifadeyle harp
silah ve vasıtalarının, ikmal maddelerinin, yedek parçaların ve mühimmatın tasnifi, bakımı, onarılması, kurtarılması, yenileştirilmesi ve taşınması işlerinden sorumludur. 

Kore Savaşı’nda muharebe deneyiminin kazanılması yanında bilhassa müşterek harekât, karargâh hizmetleri, lojistik, ikmal, gece eğitimleri ve gayrinizami harp gibi hususların önemi çok daha iyi anlaşılmıştır. 1953 yılı sonrasında yapılan reorganizasyon faaliyetlerinde bu hususların üzerinde titizlikle durulduğu söylenebilir.

 Türkiye 18 Şubat 1952’de NATO’ya üye olmuştur.

1960 yılından itibaren ise mekanizasyon ve motorizasyon hedeflerine büyük ölçüde ulaşılması ile
birlikte evvela Türk Kara Kuvvetleri bünyesindeki süvari birliklerinin lağvedilmesine dair çalışmalar
hızlandırılmıştır. Bu kapsamda süvari alayları bir bir lağvedilirken, bu alaylarda görevli Süvari sınıfı subayların sınıfları değiştirilerek tank sınıfına geçmişlerdir. Nihayetinde süvari birliklerinin kaldırılma
süreci 1965 yılında, 43’üncü Süvari Alay Komutanlığının lağvedilmesiyle tamamlanmıştır.

1960’lı yılların ikinci yarısında Türkiye yerli savunma sanayinin geliştirilmesi konusunda
kısa ve uzun vadeli planlar yapmaya yönelecektir. 1969’da palet ve tırtıllı araç yenileştirme fabrikaları faaliyete geçecek, Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) yerli askerî fabrikaların daha verimli hale getirilmesine gayret gösterecek ve 11972 yılında kabul edilen “Reorganizasyon ve Modernizasyon Çalışmaları Planı” (Re-Mo) ise bu konuda en ileri merhaleyi oluşturacaktır (Türk Kara Kuvvetleri Tarihi, 1996). Bahsi geçen plan ile Türk Kara Kuvvetleri’nin hâlihazırdaki dış kaynakların yanında daha nitelikli hale getirilecek bir yerli savunma sanayinden de istifade edilerek modernize edilmesi amaçlanmıştır.

Cumhuriyet dönemi Türk Kara Kuvvetleri’nin tarihçesine bakıldığında teşkilat, eğitim ve teçhizat konularında üçüncü önemli geçiş döneminin Kıbrıs Barış Harekâtı ile başladığı söylenebilir. 20-22 Temmuz 1974 ve 14-16 Ağustos 1974 tarihleri arasında, iki safhada başarıyla icra edilen bu sınır ötesi harekât sonrasında Türk Kara Kuvvetleri teşkilat yapılanması bakımından bazı değişikliklere gitmiştir.

1990 yılından itibaren Soğuk Savaş döneminde sona gelinmesi ve Doğu Bloku ülkelerinin NATO’ya karşı kurduğu Varşova Paktı’nın dağılması uluslararası sistemin iki kutuplu yapısını ortadan kaldırmış, geleneksel nizami/konvansiyonel tehditler artık yerini belirsizliğe ve gayrinizami tehditlere bırakmıştır. Bu durum ise ülkelerin ordularını eskiye göre daha küçük ancak daha hareketli ve vuruş kapasitesi yüksek hale getirmeye yöneltmiştir.

Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri bünyesindeki mevcut askerî eğitim-öğretim kurumlarını bir çatı altında toplayan Millî Savunma Üniversitesi bünyesinde, ön lisans seviyesinde Astsubay MeslekYüksekokulları, lisans seviyesinde subay yetiştirmek üzere Harp Okulları, lisansüstü eğitim vererek, kurmay subay yetiştirmek amacıyla Enstitüler oluşturulmuştur. Askerî liseler kapatılmış, tüm askerî okullarla ilgili yeni düzenlemeler yapılmıştır. 

15 Ağustos 1949 tarihi itibarıyla 1928’den beri “Deniz Müsteşarlığı” olarak temsil edilen Deniz Kuvvetleri bu tarihten sonra kuvvet teşkilatlanmasına geçerek Deniz Kuvvetleri Komutanlığı adını almıştır.

1950 yılında da Hava Harp Akademisi dışında kalan bütün hava birlik ve kurumlarının Hava
Kuvvetleri Komutanlığına bağlandığı görülmektedir. Aynı yılın bir başka önemli olayı ise Hava
Teknik Okullar Komutanlığının kurulmasıdır. Bunda amaç, özellikle İkinci Dünya Savaşı ile beraber askerî teknolojinin büyük bir hızla gelişmesiyle beraber pilotlar haricindeki personelin de daha fazla önem kazanmasıdır. Zira teknik konuların karmaşık hale gelmesi araç ve makineleri kullanacak
personelin de uzmanlaşmasını gerektirmiştir. Dolayısıyla teknik personelin yetiştirilmesi amacıyla
muhtelif zamanlarda açılan okullar tek bir komuta altına alınmıştır.

1950 yılında da Hava Harp Akademisi dışında kalan bütün hava birlik ve kurumlarının Hava Kuvvetleri Komutanlığına bağlandığı görülmektedir. Aynı yılın bir başka önemli olayı ise Hava
Teknik Okullar Komutanlığının kurulmasıdır. Bunda amaç, özellikle İkinci Dünya Savaşı ile beraber askerî teknolojinin büyük bir hızla gelişmesiyle beraber pilotlar haricindeki personelin de daha fazla önem kazanmasıdır. Zira teknik konuların karmaşık hale gelmesi araç ve makineleri kullanacak
personelin de uzmanlaşmasını gerektirmiştir. Dolayısıyla teknik personelin yetiştirilmesi amacıyla
muhtelif zamanlarda açılan okullar tek bir komuta altına alınmıştır.