İslamiyet Öncesi Dönemde Türklerde Eğitim

İslamiyet öncesi dönem Türk tarihi bakış açısından Sibirya, Sayan-Altay, Moğolistan, Kazakistan, Cungarya bozkırları ile Pamir ve Aladağ silsilelerinde Tiyenşan’ın Yedisu, Çu ve Kırgız bozkırlarında görülen brakisefaller, Türklerin ataları olarak tanımlanmışlardır

Afrika’nın derinliklerinde, en kurak dönemlerin yaşanmaya başladığı zaman dilimleri, insanlık tarihinin büyük göçlerini de beraberinde getirmiştir. Üç yüz, dört yüz yılda bir yaşanan bu kuraklıklar, klimatoloji (iklim biliminin) disiplininin modern metodlarıyla artık rahatlıkla tespit edilebilmektedir

İslamiyet öncesi dönem Türk tarihi bakış açısından Türkler 14-65 yaşları arasındaki bireyler için sağlıklı her insanın asker olarak kabul edildiği, eşit, sınıf farkı
olmayan, gösterdiği kahramanlık ve başarılara bağlı olarak mülkiyet edinme hukukuna sahip olunan bir düzen tesis edilmiştir 

Türkler, orunla (bozkırda yer alma düzeniyle) ve örfi hukukun ortaya koyduğu esaslarla, konargöçerlerin hayat seyrini belirlemişlerdir. Orun, Türklerde Her boyun nerede yerleşeceği, sosyal statüsü (savaşlarda ve barış dönemlerinde alacakları
görevlerin neler olduğu) ile hayvan sürülerinin hangi yaylak-kışlaklarda kalabileceği,
kengeş meclisinin (boy beyleri ve aksakalların bir arada yer aldığı kurultayın) belirlediği ilkeler gereği, üzerlerine düşen sorumlulukları yerine getirme mecburiyetini ortaya koyan ve bozkır hayatını tanımlayan bir sistemdir.

İslamiyet öncesi dönem Türk tarihi eğitim anlayışı açısından yaygın eğitim olarak tanımlanabilecek süreçte, bireyler otoriteyi ve sosyal hiyerarşiyi, ailede baba ile tanımlayan fert, boy beyini, bod-budun beylerini, aksakallar keneşini (meclisini) küçük yaştan itibaren yaşadığı olaylardaki yer ve konumlarını, tanımlayarak
öğrenmektedirler.

Eski Türklerde sosyal statü, güzel ağırlanma, ödüllendirme, taltif edilme, keneş (kurultay) mensubu yapılmaları gibi sebepler, akınların ve destancıların Türk toplumu içindeki yeri ve önemini muhafaza etmesini sağlamıştır. Bu şekilde canlı kültür, kuşaktan kuşağa ulaştırılarak eğitim sürdürüle gelmiştir.

Eski Türklerde dombra, komuz, saz ya da hiçbir çalgı aleti olmadan toplumun önem
verdiği konular hakkında, özlü ve güzel sözlerle, o anda akının-aşığın sanatındaki hünerine, söz dağarcığına ve olayları algılama gücüne göre, irticalen (doğaçlama yoluyla) halkın, istek, arzu, sıkıntı, hüzün, ölüm ve doğum gibi önemli olaylarını
dile getiren kişilere, akın-aşık denilmektedir. 

Türk toplumunda küçük yaştan itibaren, vatan, millet, devlet gibi kavramların aile içinde verilmesi ve çocuğun beynine nakşedilmesi, eğitimin en önemli unsurlarından manevi değerler eğitimine önem verildiğini göstermektedir?

Hun çağında Hunların hakimiyeti altındaki geniş topraklarda hareket eden Türk grupların aile yaşam alanını otağ-orda-akev-aküy oluşturmaktadır. Otağ-orda-akev-aküy keçeden yapılan, uzun, geniş parçalardan oluşan, direk ve deri gibi malzemelerle en az sekiz saat kadar kurulumu ve bir o kadar da sökülmesi süren, bugün çadır şeklinde adlandırdığımız ailelerin yaşam alanıdır.

Hun çağı Türk eğitiminin ilk etabını anne karnında başlayıp kucakta taşınma sürecinde alınan sesler, müziğe olan tepki, konuşmalardaki vurguların algılanması, hayvanların sesleri, beşikte söylenen şarkılar, destanlar ve ninniler oluşturmaktadır.

Sosyal yardımlaşma, büyüklere saygı, küçüğe sevgi, örfün ortaya koyduğu yaptırım gücü Hunlar arasında hayatta kalmanın en önemli unsuru olarak görülmüştür.

Göktürk Kitabeleri, Türk tarihi ve eğitim sürecinin öğrenilmesi açısından mükemmel birer belgedir. Her satırı insan yetiştirme sürecini, toplumun mantalitesini, yönetim anlayışını, törenin insan hayatı üzerindeki etkisini ve devlet kavramının Türk insanı için değerini ortaya koyan 

Göktürkler, Türk tarihinin ve eğitim tarihimizin bilinen en önemli devletidir.

Uygurlar, Çin'in yaşam biçimlerinden koparması, Maniheizmin etkisi, Kırgızlar ve diğer Türk boylarının şiddetli karşı koymaları, ülke içinde çıkarılan kargaşa ve Çinli eşler tarafından hanedan mensuplarının birbirine düşürülmesi sonucu, zayıf düşerek, Kırgızların saldırılarıyla 844-5 yılında yıkılan Türk devletidir.

Sine Usu ve Karabalgasun kitabeleri, Uygur edebiyatının hangi düzeyde olduğunu ortaya koyması açısından edebi şaheserler olarak kabul edilmektedir

Uygurlar, Türk tarihinin bilinen en eski tacirleri olarak kabul edilen, konargöçer hayattan yarı-yerleşik hayata devamında ise tam yerleşik hayata geçişin öncüleri şeklinde tanımlanan Türk devletidir. 

Mani ve Budist rahipleri, Uygurları eski savaşçı özelliklerinden koparabilmek,
iyi dindar insanlar hâline getirebilmek için Mani yazısıyla Türkçe eserler yazarak dinî propaganda yapma yoluna gitmişlerdir.

Göktanrı inancının İslamiyet’te yer alan temel hususiyetlerle birebir örtüşmesi (tek Allah inanışı, peygamberin olması, ahiretin varlığı, Allah’a kurban adama, zinanın yasak/haram olması, kısas sistemi vd.) bu dinin kabulünde rol oynayan en önemli sebeplerdir.

Türk topluluklarında özellikle konargöçerler üzerinde Hristiyanlığın etkili olamamasının sebebi “teslis” inanışıdır. Bir kişinin hem insan hem Allah’ın sıfatlarını (kutsal ruh) taşıyabileceği hem de peygamber olabileceği düşüncesi, Türklerin zihinlerinde büyük rahatsızlık yaratmış ve bu dini benimsememişlerdir.

Karahanlılar, Türk devlet geleneğini, İslam mantalitesi ve sistemiyle kaynaştırmış, konargöçer yaşamını devamı ettirmesine rağmen, yerleşik kültürleri aratmayacak kadar zengin bir düzen tesis etme imkânı bulmuştur.