Çağdaş Türk Devletlerinde ve Günümüz Dünyasında Eğitim

Okulöncesi eğitimin amaç ve görevleri, Kıbrıs Türk Millî Eğitiminin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak; çocukları duygu, zihin, beden yönünden geliştirmek, ilköğretime hazırlamak, elverişsiz aile ortamlarından ve çevre koşullarından gelen çocuklar için uygun bir yetişme ortamı yaratmak ve Türkçeyi doğru konuşmalarını sağlamaktır (www.mebnet.net). KKTC’de okulöncesi eğitim 0-6 yaş veya ay olarak 0-72 ay arasındaki çocukları kapsamaktadır. Bu sürenin 48-72 ay arasındaki dönemi yasal zorunlu temel eğitim kapsamında bulunmaktadır. 0-48 aylar arasında bulunan çocuklara yönelik olan resmî ve özel okulöncesi eğitim kurumlarındaki eğitim hizmetleri de Millî Eğitim Bakanlığının kontrolündedir. Ayrıca bu kurumlarda görev yapacak olan personelin belirlenmesi de Millî Eğitim Bakanlığının görevleri arasında yer almaktadır. 60-72 aylık çocukların yer aldığı okulöncesi eğitim kurumlarındaki sınıflarda en fazla 20 öğrenci bulundurulabilmektedir. Okulöncesi eğitim kurumlarındaki çocukların sınıf ve yaşları küçüldükçe, sınıfta bulunan öğrencilerin de sayıları azalmaktadır. Okulöncesi eğitimin kritik öneminden dolayı bu öğretim kademesine yönelik rehberlik hizmetleri sağlanmaktadır.

İlköğretim 6- 11 yaş arasındaki çocuklara verilen zorunlu eğitimdir. İlköğretim kurumları, bir veya iki yıllık ana sınıfları ile beş yıllık ilkokullardan oluşmaktadır. İlköğretimin amaç ve görevleri, Kıbrıs Türk Millî Eğitiminin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak; Atatürk İlke ve İnkılapları ile Atatürk Milliyetçiliğini tanıtmak ve toplumsal mücadelenin temelinde yatan gerçekleri öğretmek; gerekli temel bilgi, beceri, alışkanlık ve davranışları kazandırarak iyi birer yurttaş olarak yetiştirmek; ilgi ve yeteneklerine göre yetiştirip üst öğrenime ve toplumsal yaşama hazırlamak; estetik duyarlılıklarını, iş birliği, yardımlaşma, arkadaşlık, insan sevgisi duygularını geliştirmek ve iyiyi ve
doğruyu görebilme yeteneği kazandırmaktır. İlköğretim kurumları, bir veya iki yıllık anasınıfları ile
beş yıllık ilkokullardan oluşur. İlkokulun beşinci sınıfı bitirildiğinde, ilkokul diploması verilir (www.
mebnet.net). KKTC Eğitim ve Kültür Bakanlığına bağlı olarak İlköğretim Dairesi Müdürlüğü kurulmuştur. İlköğretim ile ilgili faaliyetlerin tamamı bu daire üzerinden yürütülmektedir.

İlkokulu bitiren çocuklar için bir sonraki eğitim seviyesi ortaöğretimdir. Ortaöğretim ilköğretime dayalı en az altı yıl süreli eğitimin tümünü kapsamaktadır. İlköğretimi tamamlayan her öğrenci, ortaöğretime devam etme ve ortaöğretim olanaklarından ilgi ve yeteneklerine göre faydalanma
hakkına sahiptir. Ortaöğretim kurumları, 3 yıllık ortaokullar ile ortaokul üstü farklı programlar uygulayan ve ağırlık verdikleri programlara göre isimlendirilen genel liseler, meslek liseleri, teknik liseler ve diğer liselerden oluşmaktadır. Ortaokullar ayrı binalar şeklinde kurulabilecekleri gibi, bir lisenin bünyesinde de kurulabilmektedirler. Ortaöğretim Eğitim ve Kültür Bakanlığı tarafından belirlenmekte ve belirlenen süre altı yıldan az olmamaktadır. Ortaokuldan mezun olanlara ortaokul diploması verilirken liseden mezun olanlara da mezun oldukları lisenin türüne göre lise diploması verilmektedir (www. mebnet.net).

KKTC’de yükseköğretim ortaöğretime dayalı olarak en az iki yıllık yükseköğretim veren eğitimin tümünü kapsamaktadır. Liselerden herhangi birini başarı ile bitiren öğrenciler, yükseköğrenim kurumlarının belirlemiş oldukları kabul şartları temelinde, bu kurumlardan yararlanma
hakkına sahiptirler. Yükseköğretim kurumlarına özgü mevzuat çalışmaları ile bu kurumların kuruluşu, açılışı, özel amaçları, çalışmaları ve öğretim üyeleriyle ilgili esaslar ve ilgili diğer hususlar düzenlenmektedir. KKTC’de yükseköğretimin ücretli olmasının yanında, gereksinimi olan öğrencilerin talepleri devlet tarafından karşılanmaktadır (www.mebnet. net).

Yaygın eğitim, örgün eğitim dışındaki tüm eğitim faaliyetlerini içermektedir. Bu alanda uygulanacak programların içeriği, amaç ve ilkeleri, yetki ve sorumlulukları, çalışma şekilleri, açılacak kursların süreleri ve bitiminde verilecek unvanlar, sorumluluklar, yetkiler görevli bakanlık ve ilgili taraflardan birer temsilcinin katıldığı komisyon arasında yapılan iş birliği ve eşgüdüm sonrasında Bakanlık tarafından belirlenmektedir. Aynı zamanda, en az bir ay öncesinden ilgili bakanlıklara ve diğer taraflara açılacak kurslarla ilgili ayrıntılı bilgi de bakanlık tarafından verilerek basın yoluyla da duyurulmaktadır.

KKTC’de 25/1985 tarihli Öğretmen Yasası ile öğretmenlik mesleği ve öğretmenlik mesleğine ilişkin
ilk yasal düzenlemeler yapılmıştır. Sözü edilen yasaya göre okulöncesi öğretmeni olmak için Atatürk
Öğretmen Akademisi’nden mezun olmak; İlkokul öğretmeni olmak için Öğretmen Koleji ya da
Türk Öğretmen Koleji’ne denkliği Bakanlar kurulu tarafından onaylanan bir öğretim kurumundan mezun olmak; ortaöğretim, mesleki ve teknik eğitim kurumlarında öğretmen olmak için sözü edilen alanlara uygun bir yükseköğretim kurumunu tamamladıktan sonra öğretmenlik yapmak için gerekli olan pedagojik sertifikaya sahip olmak; özel eğitim kurumlarında öğretmenlik yapmak için de özel eğitime ihtiyaç duyan çocukların ihtiyaç duydukları eğitim türüne uygun olacak şekilde herhangi bir üniversite veya yüksekokulun ilgili bölümlerinden mezun olmak şartı aranmaktadır (www.mebnet.net).

Okulöncesi eğitim: Kazakistan’da okulöncesi eğitim zorunlu olup ücretsizdir. Anadil olan Kazakçanın
öğrenilmesi zorunludur. Yabancı dil (Rusça, İngilizce, Almanca) öğretimine de ağırlık verilmektedir.
Okulöncesi eğitim, çocukların yaşlarına ve amaçlarına göre farklı kategorilere ayrılmıştır. Bu kategoriler şunlardır:

• Çocuk yuvaları: 1-3 yaş arası çocuklar için hizmet veren kurumlardır. Bu kurumlarda çocukların bakımı ve eğitimi sağlanır.
• Anaokulları: 3-6 yaş arası çocuklar için hizmet veren kurumlardır. Bu kurumlarda çocukların sosyal, duygusal, bilişsel ve fiziksel gelişimleri desteklenir.
• Çocuk bahçeleri: 1-6 yaş arası çocuklar için hizmet veren kurumlardır. Bu kurumlarda çocukların bakımı ve eğitimi sağlanır.

Okulöncesi eğitim programında çocukların kazanması gereken özellikler fiziksel gelişim, oyun
gelişimi, duygusal beceriler, yetişkinler ve akranlarla iletişim ve etkileşim araçlarına hâkim olmak ve
kendisi, aile, toplum, devlet, dünya ve doğa hakkında temel anlayışa sahip olma şeklindedir. Ders
saatleri çocukların yaş aralıklarına göre 7 ile 30 dakika arasında değişmektedir. Okulöncesi eğitim
kurumlarında verilen dersler arasında okuryazarlığın temelleri, drama, temel matematik bilgileri,
çevreyi tanıma gibi dersler bulunmaktadır. Kazakistan’da 2023 verilerine göre toplamda 10.898 anaokulu bulunmakta olup bu okullarda toplamda 940.000 çocuk bulunmaktadır (Kazakistan
Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığı, 2023). Kazakistan’da okulöncesi öğretmenleri üniversitelerde ve kolejlerde yetişmektedirler. Bugün Kazakistan’da okulöncesi öğretmen yetiştiren 32 üniversite ve 31 kolej bulunmaktadır (Gül, 2019).

İlköğretim: Kazakistan’da ilköğretim 2 gruba ayrılmıştır. Bunlar şu biçimde açıklanabilir: 1. İlkokul 1’den 4. sınıfa kadar: Başlangıç eğitimi (İlkokul- Baştavuş mektebi) 4 yıllık eğitim olup 6-10 yaş grubunu kapsamaktadır. Bu düzeyde çocuklara okuma yazma, hesaplama, beceri ve görgü, kuramsal düşünme, davranış ve konuşma kültürü, sağlıklı yaşam öğretilmektedir.

2. Temel ilkokul 5’den 9. sınıfa kadar: Temel Eğitim/Ortaokullar (Alt Ortaöğretim 5, 6, 7, 8, 9. sınıflar, Negizgi Bilim) Kazakistan’da ortaokullar alt ortaöğretim olarak da adlandırılmaktadır. Ortaokullar 5 yıl (5-9.sınıflar) sürelidir ve 11-15 yaş grubunu kapsamaktadır. Bu düzeyde fizik, kimya, biyoloji, tarih, Kazak dili, Rus edebiyatı ve yabancı diller gibi temel dersler zorunludur. Kazakistan ilköğretim okullarında Kazakça ve Rusça eğitim verilmektedir. Özellikle Nursultan
Nazarbayev’in himayesinde Kazak dilinin geliştirilmesi adına eğitimde Kazakçaya ağırlık verilmesi
kararlaştırılmıştır. Bunun yanında Kazakistan üç dilli bir ilköğretim sistemine geçme çalışmaları yapmaktadır. Kazakça ve Rusçanın yanında İngilizce de öğretilmesi planlanmaktadır.

Ortaöğretim, Kazakistan Cumhuriyeti Anayasası tarafından garanti edilen kesintisiz eğitimin bir kademesi olup Kazakistan Anayasa’nın 30. maddesinde ortaöğretim zorunluluğu şu biçimde ifade edilmiştir: “Devlet eğitim kurumlarında vatandaşlara ücretsiz ortaöğretim garantisi verilmektedir. Ortaöğretim zorunludur”. Kazakistan da liselerin büyük çoğunluğu devlete ait olup ücretsizdir ve 16-18 yaş aralığındadır.

Liseler; genel lise (Zimnaziye), meslek okulu (Uç Lise), çok amaçlı lise (mesleğe yönelik genel
lise), teknik okul (kolej-teknikum) şeklinde yapılandırılmıştır. Öğrenciler ilköğretimdeki beceri ve başarılarına göre ortaöğretim okullarına yerleşmektedirler. Meslek okullarında (uç lise) eğitim 2 yıl,
mesleki lise ve teknik okullarda (kolej- teknikum) ise 3 yıl sürmektedir.

Liseler de genel mesleki eğitimin yanında genel dersler de okutulmaktadır. Kolejlerde ise hem ileri düzeyde meslek eğitimi hem de genel dersler verilmektedir. Kolejlerden mezun olanlar çalışmaya
başlayabilir ya da üniversiteye gidebilirler. Öğrenciler ilköğretimdeki beceri ve başarılarına göre ortaöğretim okullarına yerleştirilirler.
Bütün temel dersler 9. sınıfta bitirilir. 10. sınıftan itibaren alana yönelik derslere başlanır. Kazakistan’da ortaöğretim öğrencileri 10. - 11. sınıflarda yıllık 25 saat askeri eğitim ve ilk yardım
derslerini görürler.

Kazakistan ortaöğretim programında (4 - 9. sınıf arası) dersler “Bilim Dalları” olarak gruplara ayrılmıştır. Bu gruplar “dil ve edebiyat, matematik ve bilgisayar, doğa bilimi, insan ve toplum, sanat, beden eğitimi” olmak üzere 6 tanedir. Bununla birlikte, 11. sınıf ve 12. sınıf öğrencileri, devlet üniversitelerinde burslu okumak için, Birleşik Ulusal Sınavına girerler. Sınav; okuma, Kazakistan tarihi, matematik okuryazarlığı ve öğrencinin alana yönelik seçmiş olacağı 2 dersten (İngilizce – dünya tarihi; biyoloji – kimya; biyoloji – coğrafya; coğrafya – dünya tarihi; coğrafya- matematik; matematik – fizik; bilgisayar eğitimi (enformatik) – matematik; Kazak dili/Rus dili - Kazak edebiyatı/Rus edebiyatı; yaratıcılık sınavı) oluşmaktadır.

Kazakistan’da yükseköğretim kurumları; üniversite, enstitü, akademi, yüksek askeri okullar, konservatuar, yüksekokul ve yüksek kolejlerden oluşmaktadır. Yükseköğretim 4-7 yıl arasında değişmektedir.

Yükseköğretimde eğitim Kazakça, Rusça ve İngilizce dillerinde yapılmaktadır. 2010 yılının Mart ayında Kazakistan resmî olarak Bologna sürecine katılmış olup lisans, yüksek lisans ve doktora üç seviyeli bir modele geçiş yapılmıştır (Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı, 2023).

Kazakistan’da okul dışı eğitim kurumları ile bireylerin zamanlarını iyi değerlendirmelerini sağlamak amacıyla çoğunlukla köy ve kasaba gibi kırsal kesimlerde bulunmaktadır (Savaş, 2009). Kazakistan’da 2007 yılından beri ailesel durumlar, hastalık gibi sebeplerle zamanında ilköğretim eğitim hayatına devam edemeyenler için Eksternat isimli bir program uygulanmaktadır. Bu program çerçevesinde ilkokul, temel orta eğitim ve genel orta eğitim programı olmak üzere üç ayrı etapta
diploma verilmektedir. Yetişkinler, eğitim hayatına devam etmek istediklerinde ve 18 yaşından küçük olanlar, velileri vasıtasıyla bu kurumlara başvurabilmektedirler. Derslere devam zorunluluğu bulunmamaktadır. Eğitim sonunda üzerinde herhangi bir alan belirtilmeyen bir diploma verilmektedir (Korgoldeyeva, 2016). Kazakistan’da öğretmenler üniversitelerin eğitim fakültelerinde yetiştirilmektedir. Günümüzde Kazakistan’da öğretmen yetiştiren 76 üniversite bulunmaktadır. Öğrenciler üniversitelerde 2 etapta yetiştirilmektedir. İlk olarak 4 yıl mesleki bilgi ve becerileri için alan derslerinin çoğunlukta olduğu birinci etabı bitiren öğrenciler ikinci etap olan 1 yıllık daha çok eğitim derslerinin yer aldığı bir programı bitirmektedirler. Kazakistan’da öğretim personelinin sistemli bir şekilde kalitesinin ve öğretmenlerin mesleki becerilerinin geliştirilmesi için 2012 yüksek akademisyen kadrosundan oluşan ORLEU isimli bir sistem kurulmuştur. Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim Geliştirme Devlet Programı (ORLEU), her bir öğretmenin en az 5 yılda bir bilgi ve becerilerini geliştirmesi gerektiğini söylemektedir. Ulusal İleri Eğitim Merkezinin temel amacı, bölgesel eğitim sisteminin eğitim personelinin becerilerini geliştirmek, modern eğitim teknolojilerinin tanıtımı ve adaptasyonu için şartlar oluşturmak da dahil olmak üzere eğitimcilerin mesleki, yasal, bilgilendirici, iletişimsel, yönetsel yetkinlik seviyelerini yükseltmek olarak belirlenmiştir (Gül, 2019).

Azerbaycan Eğitim Kanunu’nun 4. maddesinde eğitimin amaçları şu şekilde belirtilmiştir (Gül,
2019):
• Azerbaycan devleti karşısında sorumluluklarını bilen, halkın millî geleneklerine ve demokrasi prensiplerine, insan hakları ve özgürlüklerine saygı duyan, vatanseverlik ve Azerbaycancılık fikirlerine sadık olan, müstakil bağımsız düşünebilen vatandaş ve bireyler yetiştirmek;
• Millî, manevi ve uluslararası değerleri koruyan ve geliştiren, geniş bir dünya görüşüne sahip olan, girişimcilik ve yenilikleri değerlendirebilen teorik ve pratik bilgi sahibi olan modern düşünceli ve rekabetçi profesyonel kadrolar hazırlamak;
• Sürekli gelişim için sistematik bilgi, beceri ve alışkanlıklar kazandırmak, öğrencileri halkın yaşamına ve etkin iş gücü aktivitesine hazırlamak.

Azerbaycan eğitim sisteminin ilk kademesi olan okulöncesi eğitim, ailenin ve toplumun çıkarlarına uygun olarak, küçük yaştaki çocukların entelektüel, fiziksel ve zihinsel gelişimlerini, en basit iş becerilerini özümsemelerini, yeteneklerini ve becerilerini, sağlıklarını korumayı, ahlaki terbiyeyi ve doğa ile insanlara karşı duyarlı bir tutum oluşturmayı amaçlamaktadır. Okulöncesi eğitim faaliyetleri okulöncesi eğitim programlarına göre gerçekleştirilmektedir. Okulöncesi eğitimin hızlı bir şekilde geliştirilmesi ve uluslararası standartlara uygun hale getirilmesi amacıyla Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 12 Mart 2007 tarihli ve 2089 numaralı kararı ile “Azerbaycan’da Okulöncesi Eğitimin Geliştirilmesi Programı” kabul edilmiştir. Okulöncesi eğitim programının karakteristik özelliği, öğrenme sürecinin sadece çocukların hafızalarını değil, aynı zamanda onların düşüncelerini, kişilik özelliklerini ve yeteneklerini geliştirmesi, yaşam için gerekli becerileri kazanması, çocuklara yönelik olması ve sonuç odaklı olmasıdır. Azerbaycan’da okulöncesi eğitim 1,5 yaşında başlayıp 6 yaşını doldurana kadar okulöncesi kurumlarında verilmektedir. Okulöncesi eğitim zorunlu değildir.

Azerbaycan’da 1,5–2 yaş arası çocuklar kreşlerde, 3–6 yaş arası çocuklarsa anaokullarında eğitim
alabilmektedirler. Bunun yanında herhangi bir okulun bünyesinde açılan okul bahçeleri adlı okulöncesi eğitim kurumları vardır. Okulöncesi eğitim, çocukların ebeveynlerinin talepleri doğrultusunda okulöncesi eğitim kurumlarında uygulanabileceği gibi evlerde de yapılabilmektedir.
Eğitim Bakanlığı ve okulöncesi eğitim ile ilgili bölümler evlerinde çocuklarını yetiştirmek isteyen
aileler için metodolojik, tanısal konsültasyon ve koordinasyon hizmeti verebilmektedir.

Okulöncesi eğitim kurumlarında en üst yönetim organı “Eğitim Konseyi”dir. Eğitim Konseyinin
kurulması ve faaliyetleri, ilgili statü ve okulöncesi eğitim kurumunun tüzüğüne göre belirlenmektedir. Okulöncesi eğitim Azerbaycan’da eğitimin ilk kademesi olup 5 ile 6 yaş arasındaki eğitim ise ilkokula hazırlık programı olarak tanımlanmaktadır. Okulöncesi eğitim kurumlarında her bir sınıfta bulunabilecek öğrenci sayısı sınıf düzeylerine göre farklı olup 15 ile 20 öğrenci arasında değişmektedir. Azerbaycan’da okulöncesi eğitim kurumlarında görev yapan öğretmen, terbiyeci, konuşma uzmanı gibi personel üniversitelerin eğitim fakültelerinde bulunan okulöncesi öğretmenliği bölümlerinde 4 yıllık bir eğitimle yetiştirilmektedirler.

Genel eğitim öğrencilerin genel bilimsel temel bilgileri öğrenmelerini, gerekli bilgi ve becerileri kazanmalarını, hayata ve iş yaşamına hazırlanmalarını sağlamaktadır. Ayrıca genel eğitim, öğrencilerin fiziksel ve entelektüel gelişimleri, gerekli bilgileri özümsemeleri, sağlıklı bir yaşam tarzı ve modern değerlere dayalı bir sivil toplumun oluşumu, ulusal ve uluslararası değerlere saygı duyulması, aile, toplum, devlet ve çevreye karşı hak ve yükümlülüklerin anlaşılması için olanak
sağlamaktadır.

Azerbaycan eğitim sisteminde genel eğitim okulları; İptidai Tahsil (İlkokul), Esas Tahsil (Ortaokul)
ve Orta Tahsil (Lise) olmak üzere üç basamaktan oluşmaktadır. Azerbaycan Cumhuriyeti’nde ilkokula başlama yaşı 6’dır. İlkokulun amacı, öğrencilerin insan, toplum ve doğa hakkındaki temel yaşam bilgilerini, mantıksal düşüncenin unsurlarını, ahlaki ve sanatsal anlayış geliştirmelerini sağlamaktır. Ebeveynlerin veya çocukların diğer yasal temsilcilerinin talepleri üzerine eğitim kurumları ilgili yürütme organının uygun görmesi şartıyla özel yetenekli olan çocukları daha erken yaşlarda okula kabul edebilmektedirler.

Azerbaycan’da ortaokul kademesi 5–8. sınıfları kapsamaktadır ve zorunludur. Ortaokulun amacı öğrencilerin konuşma ve yazma kültürünü, iletişim kurma yeteneklerini, bilişsel aktivite ve mantıksal
düşünme becerilerini geliştirmektir. Ayrıca, eğitim programında yer alan konular çerçevesinde öğrencilerin bilgi ve düşüncelerin oluşumuna katkı sağlayarak modern bilgi ve iletişim araçlarını
kullanım yeteneklerinin gelişmesi ile olayları değerlendirme ve gelecekle ilgili planlar yapma
konusundaki kapasitelerine katkı sağlamaktadır. Öğrenciler bu kademede her bir ders için sınavlara
girmek ve geçerli not almak zorundadırlar. Eğitim sonunda öğrencilere ait genel ortaöğretim
notu ve buna bağlı olarak bir diploma verilmektedir. Bu diploma ile bir sonraki eğitim kademesine
devam edebilmektedirler.

Azerbaycan’da lise eğitimi 9–11. sınıflarda verilmektedir. Lise eğitimi 1995 yılından sonra zorunlu
eğitim kapsamına alınmıştır. Böylece Azerbaycan’da zorunlu eğitim süresi 11 yıla çıkarılmıştır. Lise eğitiminin amacı, öğrencilerin bağımsız yaşama ve meslek seçimi, aktif vatandaşlık gibi becerilerini
geliştirmenin yanı sıra ulusal ve evrensel değerlere, insan hak ve özgürlüklerine saygı duyarak hoşgörülü olmalarına katkı sağlamaktır. Ayrıca modern bilgi ve iletişim teknolojilerini ve diğer teknik araçları kullanmaları, ekonomi konusunda bir bilgi temeline sahip olmaları ve bir veya daha fazla dilde iletişim kurabilmeleri de lise eğitiminin amaçları arasındadır. Bu kademede öğretim öğrencilerin
tercihlerine göre fen veya sözel sınıflarda devam etmektedir. Üstün zekâlı ve yetenekli öğrenciler
için özel alan sınıfları açılmaktadır. Burada sınıflar teknik ve maddi altyapı müsait olduğu sürece 15
kişiden oluşmaktadır. Lise kademesinde üstün zekâlı ve yetenekli öğrenciler için ihtisas sınıfları açılabildiği gibi belirli fen okullarının ve yükseköğretim kurumlarının bünyesinde veya bağımsız olarak eğitim veren litseyler, gimnazyalar, ihtisaslaşmış fen liseleri gibi eğitim kurumları da tesis edilebilmektedir.

Azerbaycan’da aynı zamanda okur-yazarlığın ve eğitim düzeyinin yükseltilmesi için genel orta
eğitim kurumlarında gece ve ekstern lise sınıfları açılmakta ve bu şekilde çalışan vatandaşlar için eğitimlerini devam ettirme olanakları sağlanmaktadır. Liseyi bitiren öğrencilere atestat verilmektedir.
İsmi Sovyetler döneminden kalan bu belge öğrencilerin genel orta eğitimden mezun olduklarını bildirmektedir, yani lise diplomasıdır. Atestat almış mezunlar yükseköğretim kurumlarına başvurma hakkı elde etmektedirler.

Mesleki ve teknik eğitime, zorunlu eğitimi bitiren sanata ilgisi olan kişiler, çeşitli üretim alanlarında meslek bilgisini artırmak isteyenler veya mesleğini değiştirmek amacını güdenler başvurabilirler.
Azerbaycan Cumhuriyeti’nde iki tür meslek eğitim veren kuruluş vardır: Birisi meslek liseleri (İlk Özel Meslek lisesi-Peşe lisesi) diğeri ise meslek okullarıdır (Orta Meslek okulları-Peşe okulları).
Meslek liseleri mesleki eğitimle birlikte lise eğitimi de vermektedir. Bu okulu bitiren öğrencilere lise
düzeyinde diploma verilmektedir. Zorunlu eğitimi bitirdikten sonra meslek liselerine girilebildiği gibi,
liseyi bitirenler için eğitim süresi daha kısa tutulan ve sadece meslek dersleri gösterilen mesleki eğitim verilmektedir.

Ortaöğretim mesleki eğitimi, toplumun ve iş piyasasının ihtiyaçlarına uygun olarak genel ortaöğretim
ve tam ortaöğretim temelinde bireysel faaliyet alanları için çeşitli uzmanlık alanlarında mesleki eğitim almış kalifiye personelin eğitimini sağlamaktadır. Orta düzeyde meslek elamanı yetiştirmeyi amaçlayan bu okullara ortaokulda sonra gidilebildiği gibi liseden sonra da gidilebilmektedir. Ortaokuldan sonra bu okullara gidenler 4 yıl süreli, liseyi bitirdikten sonra gidenler ise 2 yıl süreli eğitim görmektedirler. Teknikum ve kolejler bağımsız okul olarak açılabildikleri gibi üniversitelere bağlı olarak bunların bünyesinde de açılabilmektedirler.

Azerbaycan Cumhuriyeti’nde yükseköğretim de okulöncesi, ilk, genel orta eğitim gibi eğitim sisteminin içinde yer almakta ve Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığının yönetim ve denetimi
altında hizmet vermektedir. Eğitimin bütün aşamalarının tek merkez tarafından yönetim ve denetiminin sağlanması her ne kadar zor olsa da tüm aşamalar arasındaki koordinasyon daha kolay sağlanmaktadır.

Yükseköğretim okulları (yükseköğretim kolejleri, enstitüler, konservatuarlar, akademiler, üniversiteler) yüksek ihtisas eğitim programlarını gerçekleştiren eğitim kuruluşlarıdır. Azerbaycan’da yükseköğretim sistemi lisans (Bakalorya), yüksek lisans (Magistratura) ve doktora (Aspirantura- Doktorantura) olarak 3 kademeye ayrılmıştır. Lisans derecesini tamamlayan kişilere yükseköğretim diploması verilmektedir. Bu diploma yükseköğretim kurumlarından alınan ilk eğitimi göstermekte ve 4 yıllık lisans veya yerel adıyla bakalavr (bakalorya) derecesini ifade etmektedir. Yüksek lisans eğitimi yüksek bilimsel ve pedagojik personel potansiyeli, malzeme ve teknik altyapısı ve eğitim temeli olan yükseköğretim kurumlarında verilmektedir. Bakalavr derecesini almış başarılı kişiler sınavla ikinci kademe olan Magistratura (yüksek lisans) eğitimi alırlar. Doktora öğretimi yükseköğretim kurumları bünyesinde bulunan veya askeriye gibi başka eğitim kurumlarında bulunan “Doktorantura” bölümlerinde gerçekleştirilmektedir. Öğrenim süresi sonunda kendi alanında hazırlamış olduğu bir tezin savunulmasıyla sona ermektedir. Azerbaycan Cumhuriyeti’nde iki türde doktor bulunmaktadır: Bunlar, belli bir bilim dalında alınan “Felsefe Doktoru” unvanı ile belli bir bilim dalında alınan “Bilim Doktoru” unvanı biçimindedir.

Eğitim sisteminin ayrılmaz bir parçası olan sürekli eğitim veya yerel adıyla tamamlayıcı eğitim, herhangi bir mesleki eğitim düzeyi bitirme belgesi bulunan her vatandaşa sürekli eğitim alma ve
kalifiye eleman potansiyeli geliştirme, entelektüel olarak seviye ve mesleki eğitim düzeyini yükseltme ve geliştirme fırsatını sunmaktadır. Sürekli değişen ve güncellenen şartlar doğrultusunda yetişkin vatandaşların ülkenin sosyal, ekonomik, politik ve kültürel yaşamına aktif ve etkili katılımını sağlamayı amaçlamaktadır. Azerbaycan Cumhuriyeti’nde yetişkin eğitimi veya tamamlayıcı eğitim hizmetiçi eğitim, meslek eğitimi, staj ve personel gelişimi, tekrarlanan yüksek öğretim ve ortaöğretim, derece yükseltme eğitimi ve yaşlıların eğitimi alanlarında verilmektedir. 

Azerbaycan’da öğretmen yetiştirme konusunda uzmanlaşmış ve ülke genelinde öğretmen yetiştiren
üniversite olarak tanınan devlet kurumu Azerbaycan Devlet Pedagojik Üniversitesidir. Öğretmen adaylarının kabulü Devlet Öğrenci Kabul Komisyonunun yaptığı bir sınavla olmaktadır. Bu sınavın içeriği Azerbaycan dili, matematik, tarih, edebiyat ve yabancı dilden oluşmaktadır.

Kırgızistan’da okulöncesi eğitim 1991 yılından sonra ivme kazanmış, sürekli düzenlemeler yapılarak geliştirilmiştir. Kırgızistan’da okulöncesi eğitim kurumları olarak 12 türde eğitim verilmektedir. Bunlar şu biçimde sıralanabilir: 6 aydan 3 yaşa kadar olan çocuklar için kreş, 6 aydan 7 yaşa kadar olan çocuklar için çocuk bakım kreşleri, 3-7 yaş arası çocuklar için anaokulu, özel öğrenciler için anaokulu, 3-18 yaş arası kimsesiz çocuklar için yetim evleri, 3 yaşa kadar yetim ve özel öğrenciler için çocuk evi, rehabilitasyon merkezleri, 2-18 yaş aralığındaki kimsesiz çocuklar için çocuk aile evi, zeki çocuklar için progimnazyum, ebeveynler ve çocuklar için analık okulu, yerel yönetimlerin karşıladığı toplum anaokulu, 3-5 saat gibi kısa süreli olan çocuk bahçeleri.

Okulöncesi kreş ve çocuk bahçeleri genellikle şehirlerde özel statüde açılmaktadır (Gül, 2019).
Kırgızistan’da 25 Nisan 2003 yılında kabul edilen Eğitim Kanunu’nun 15. Maddesinde “Kırgızistan’da okulöncesi eğitim ailede ve okulöncesi eğitim veren kurumlarda gerçekleşmektedir. Bu kurumlarda gerçekleştirilen eğitimin ana amacı ise, kişinin fiziki, zihinsel ve ahlaki gelişimidir.” denilmektedir. Daha sonra 2007 yılında değişiklik yapılarak 311 sayılı Eğitim Kanunu’na “Devlet her vatandaşın okulöncesi eğitimi için gerekli şartları hazırlar.” bölümü eklenmiştir.

Kırgızistan’da ilköğretim üç aşamalıdır. İlk sınıflar ya da ilkokul 1-4. sınıfları kapsar ve eğitimin ilk aşamasıdır. Temel orta eğitim, 5 yıllık bir süreye sahiptir ve ikinci kademesidir. Ortaöğretim 5-9. sınıfları içine almaktadır. Tam orta eğitim kademesi, lise seviyesinde ve ortaöğretimin üçüncü ve son kademesidir. Toplamda iki yıllık bir eğitiminden oluşan tam ortaöğretim; genel ve mesleki ortaöğretim okulları ile gimnazyum ve liselerde (11-12.sınıflar) verilmektedir. İlkokullara 6-7 yaş aralığındaki çocuklar alınmaktadır. Kırgızistan’da 9 yıllık zorunlu eğitim bulunmaktadır. Zorunlu eğitim bütün devlet veya özel okullarda, liselerde, gimnazyumlarda verilmektedir. Okulunu başarı ile bitiren öğrencilere devlet tarafından tam ortaöğretim diploması verilmektedir (Gül, 2009). Ortaöğretimin ikinci kademesi ise 4 yıllık öğretim programları olan meslek liseleri, teknik liseler (Tehnikum) ve kolejlerden oluşmaktadır. Bu programı bitiren öğrenciler mesleki eğitimin yanında tam ortaöğretimi de bitirmiş kabul edilmektedir.

Devlet gerekli gördüğü durumlarda genel temel eğitim alamamış kişilere onların mesleklerine uygun eğitim alabilmeleri için şartları hazırlamakla yükümlüdür. Mesleki eğitim mesleki ilkokul, mesleki ortaokul ve mesleki yüksekokul olmak üzere üç alanda yürütülmektedir. Mesleki ilkokul eğitimi, iş alanına kalifiye eleman hazırlamayı ve mesleklerde uzmanlar yetiştirmeyi amaçlamaktadır. Mesleki ilkokul programlarına genel temel ve orta genel eğitimi almış olan kişiler kabul edilmektedir. Mesleki ortaokul eğitimi genel temel ve orta genel eğitimi almış olan orta derecedeki meslek sahiplerini yetiştirmeyi ve alanında uzmanlaştırmayı hedeflemektedir. Mesleki yüksekokul eğitimi genel ortaokul, mesleki ortaokul ve mesleki yüksekokul temelinde kişilerin mesleki yeterliliklerini artırma ve derinleştirme ihtiyaçlarını karşılamak üzere lisans, uzman ve yüksek lisans düzeyinde eğitim vermektedir (Gül, 2019).

Kırgızistan’da yükseköğretime tam ortaöğretim diplomasına sahip olan kişiler başvurabilmektedir.
Yüksek öğretimin bütün programlarında öğrencileri kabul ederken giriş sınavları uygulanmaktadır.
Öğrenciler, devletin yaptığı ORT adı verilen merkezi sınavla ve özel yetenek gerektiren bölümlere ise
üniversitelerin kendi yaptıkları sınavlarla bir yükseköğretim kurumuna girebilmektedirler. Kırgızistan’ın yükseköğretim kurumları, içerisinde ülkeler arasında uluslararası anlaşmalar dahilinde kurulmuş Kırgız- Rus (Slavyan), Kırgız-Türk (Manas) ve Kırgız-Amerikan üniversitelerinin bulunduğu akademiler, enstitüler ve lisans (bakalorya), uzmanlık ve yüksek lisans düzeyinde eğitim veren kolejlerden oluşmaktadır.

Kırgızistan’da öğretmen yetiştiren kurumlar pedagojik okullar, pedagoji enstitüleri, pedagoji üniversiteleri ve üniversitelerin eğitim fakülteleri ve diğer fakülteler ve öğretim merkezleridir. Pedagojik okullar, orta dereceli mesleki eğitim kurumudur. Bu okullarda, genel eğitimin 9. sınıfını bitirenler için eğitim süreci dört yıldır. Ortaöğretim in 11. sınıfını bitirenlere ise, 2.5 senelik mesleki eğitim verilmektedir (Boobekova, 2001). Pedagoji Enstitüleri, şu anda eğitim fakültelerine dönüştürülmüştür. Yükseköğretim kurumu olup, eğitim süresi 4 veya 5 yıldır. Sınıf öğretmeni ve ortaöğretim branş öğretmenlerinin %80’i pedagoji enstitülerinde veya üniversitede yetiştirilmektedir (Bolotov ve Novichkov, 1992). Üniversitelerin eğitim fakültelerinde ve diğer fakültelerinde öğretmen yetiştirilmektedir. Öğretim süresi 4 veya 5 yıldır. Son yıllarda eğitimdeki değişiklere göre üniversitelerin eğitim fakültelerinin eğitim süresi 4 yıla indirilmiştir. Akademik bakalorya derecesi verilmektedir.

Özbekistan Cumhuriyeti Eğitim Yasası’na göre temel eğitim ilkeleri; insancıl ve demokratiklik, eğitimde süreklilik, genel ortaöğretim ve mesleki eğitimin zorunlu olması, laik bir eğitim sisteminin olması, eğitimde ulaşılabilirliğin sağlanması, eğitim sisteminin hem devlet hem de toplum eliyle yönetilmesi gibi ilkelerden oluşmaktadır (Mamırova, 2016). Özbekistan’da eğitim sisteminden sorumlu “Halk Eğitimi Bakanlığı”, “Yüksek ve Ortaöğretim Uzmanlık Eğitimi Bakanlığı” ve “Okulöncesi Eğitimi Bakanlığı” olmak üzere üç bakanlık bulunmaktadır: Halk Eğitimi Bakanlığı; genel ortaokul, okul dışı, yüksek pedagojik eğitim ve pedagojik personelin becerilerinin geliştirilmesine yönelik ulusal politikanın uygulanmasından sorumludur. Yüksek ve Ortaöğretim Uzmanlık Eğitimi Bakanlığı, yükseköğretimde devlet politikasının uygulanmasından sorumludur. Okulöncesi Eğitimi Bakanlığı ise okulöncesi eğitim süreçlerini yürütmektedir (Dubecova, Helbich ve Lucia, 2019).

Nüfusun sürekli eğitimi, Özbekistan eğitim sistemi modelinin ayırt edici bir özelliğidir. Ülkede her
bireyin bilgi edinme, hayatı boyunca mesleki beceriler ve meslek edinme fırsatı vardır. Özbekistan eğitim sistemi, okulöncesi eğitim, genel ortaöğretim, ortaöğretim uzmanlaştırılmış mesleki eğitim, yükseköğretim eğitim kademelerini içermektedir.

Okulöncesi eğitim: Özbekistan’da okulöncesi eğitim, devlet ya da özel okulöncesi kurumlarında çocukların altı veya yedi yaşına kadar olan eğitimini kapsamaktadır. Okulöncesi eğitim kurumlarının görevleri; sağlıklı ve gelişmiş bir genç nesil yetiştirmek, çocuklarda bilgi edinme isteğini uyandırmak, her çocuğun yeteneklerini ortaya çıkarmak ve okulöncesi çocuklarını sistematik bir pedagojik süreç için hazırlamak biçiminde sıralanmıştır. Özbekistan Okulöncesi Eğitim Bakanlığı ülkedeki bütün okulöncesi eğitim faaliyetlerini yürütmektedir. Özbekistan’ın okulöncesi eğitim kademesinde okullaşma oranının diğer ülkelere göre oldukça düşük olması nedeniyle devlet okulöncesi eğitime ilişkin yatırımlara öncelik vermiştir. Okulöncesi eğitim kurumlarının eğitim programındaki ana dersler dil, spor, sanat ve estetik gelişim olarak verilmektedir. Okulöncesi öğretmenleri üniversitelerin Eğitim Fakültelerindeki okulöncesi öğretmenliği bölümleri tarafından yetiştirilmektedir.

Genel ortaöğretim: 2017 yılına kadar Özbekistan eğitim sisteminde dokuz yıllık genel ortaöğretim
zorunlu ve ücretsiz olup bu eğitimin ilk dört yıllık bölümü ilkokul eğitimini, diğer beş yılını ise ortaokul eğitimini içine almaktaydı. 2018 yılından sonra ise zorunlu eğitim 11 yıla çıkarılmıştır. Bu kapsamda Özbekistan’da 2021 yılından itibaren öğrencilere 11 yıl zorunlu eğitimi kapsayan genel ortaöğretime yönelik üç farklı düzenleme yapılmıştır. Öncelikle bir genel ortaöğretim kurumunda 11 yıl kesintisiz eğitim, ikinci olarak bir genel ortaöğretim kurumunda dokuz yıl kesintisiz eğitim ve ardından bir akademik lisede iki yıl eğitim ile son olarak bir genel ortaöğretim kurumunda 11 yıl kesintisiz eğitim ve ardından bir meslek yüksekokulunda iki yıl eğitim olacak biçimde düzenleme yapılmıştır. Özbekistan eğitim sistemi içerisinde her bir kademede öğrencilerin asgari düzeyde kazanması gereken bilgi ve beceriler devlet eğitim standardı ile belirlenmiştir (Gül, 2019).

Mesleki eğitim: Özbekistan’da genel ortaöğretimin 11 yıla uzatılması ile birlikte mesleki eğitim,
yalnızca zorunlu genel ortaöğretim mezunları için 11. sınıftan sonra isteğe bağlı bir seçenek hâline getirilmiştir. Akademik lise veya diğer adıyla meslek yüksekokulları orta dereceli uzmanlık ve mesleki eğitim sağlamaktadır. Bu okullarda öğrenciler seçtikleri mesleki alanlarda 3 yıllık yoğun bir eğitim almaktadırlar. Akademik liselerde birden fazla alanda bilgi ve becerilerin gelişimi için eğitim alınabilir.

Yükseköğretim: Özbekistan’da yükseköğretime giriş için genel ortaöğretim diploması ve orta
mesleki eğitim diplomasına sahip olmak gerekmektedir. Özbekistan’daki her bir üniversite aday
öğrencilere çoktan seçmeli test şeklinde giriş sınavı yapmaktadır. Özbekistan’da özel yükseköğretim kurumu bulunmayıp, yükseköğretim devlet kurumlarında yürütülmektedir. Yükseköğretim kurumlarına öğrenciler ücretsiz olarak “devlet burslu” ve ücretli olarak “kontrat” olmak üzere iki türde kabul edilmektedir. 4 yıllık lisans eğitimi sonunda yüksek lisansa veya farklı bir alanda lisans programına devam etmek isteyen öğrenciler ise yalnızca ücretli şekilde kabul edilmektedirler. Özbekistan’da toplam 96 yükseköğretim kurumu bulunmaktadır. Bununla birlikte, Özbekistan’da yükseköğretime kayıt oranı çok düşüktür. Özbekistan’da öğretmen eğitimi, öğretmenlik yapacağı eğitim kademesi ne olursa olsun pedagoji/ eğitim fakültelerinde gerçekleşen dört yıllık bir eğitimi kapsamaktadır (Mamıravo, 2016). Okulöncesi eğitim, genel ortaöğretim okullarının öğretmenleri ve akademik lise ile meslek yüksekokullarında genel derslerin öğretmenleri, pedagoji/eğitim enstitüleri ve üniversitelerde eğitilmektedir.

Türkmenistan’da eğitim kalitesinin yükseltilmesi, gençlerin meslek eğitimi, eğitimin ahlaki yönleri ile kaynaklar ve eğitim yönetimi biçiminde eğitimin dört temel amacı bulunmaktadır. Türkmenistan’da eğitim kademelerinin tamamından ve faaliyetlerinden sorumlu kurum Türkmenistan Bakanlar Kurulu ve bünyesinde bulunan Eğitim ve Bilim Bölümü olup tüm süreçlerden bu kurum sorumludur. Türkmenistan’da eğitim kademeleri okulöncesi eğitim, genel ortaöğretim, ilköğretim mesleki eğitim, orta mesleki eğitim, yüksek mesleki eğitim ve lisansüstü mesleki eğitim biçimindedir. Türkmenistan’da 1995 yılında Latin alfabesine geçilmiş olup zorunlu eğitim 12 yıldır.

Okulöncesi eğitim: Okulöncesi eğitim erken çocukluk dönemindeki çocukları eğitmek, onları yetiştirmek, çocuğun fiziksel ve zihinsel gelişiminin temellerini oluşturmayı, ulusal ve evrensel değerleri tanıtmayı, çocuklardaki yeteneklerin belirlenmesini sağlamayı amaçlamaktadır. Türkmenistan’da okulöncesi eğitim “Çağalar Bagy” diye adlandırılan çocuk kreşlerinde verilmektedir. Çağalar Bagyna (Kreşlere) 0,5-6 yaş aralığında çocukların kaydı yapılabilir. Kreşlerde bu yaş aralığındaki çocuklar, küçük grup (bağca çağalar bağy), orta grup (bağ çağalar bağy) ve büyük grup (okula hazırlık) şeklinde kendi içerisinde kademelere ayrılmaktadırlar. Bununla birlikte, okulöncesi kurumlarının birçoğu özel statüdedir. Okulöncesi eğitim kurumlarında çocuklar 5 yaşından itibaren ilkokula hazırlık kapsamında basit matematik, İngilizce ve Rusça gibi dersler görmektedirler (Gül, 2019).

İlköğretim: Türkmenistan 12 yıllık zorunlu eğitime 2013-2014 eğitim-öğretim yılında geçmiştir.
Türkmenistan’da zorunlu olan ilkokul eğitimi altı yaştan itibaren başlamaktadır. 18 yaşında bu
kurumlardan mezun olmaktadırlar. Böylece zorunlu eğitim 12 yıl sürmektedir. Bu 12 yıllık eğitim
ülkedeki herkes için zorunludur. 12 yıllık zorunlu eğitimden mezun olanlara, daha sonraki yükseköğretim eğitimlerine devam edebilmeleri için ortaöğretim diploması verilmektedir. Türkmenistan eğitim sistemi şu kademelerden oluşmaktadır: İlkokul, temel ortaokul, genel ortaokul ve okul dışı eğitimden oluşmaktadır. İlkokul eğitimi, okuma, yazma, temel matematik becerileri, kendini kontrol etme, davranış ve konuşma kültürü, kişisel temizlik ve sağlık becerileri eğitimlerini içermektedir. Temel Ortaöğretim, ilkokulu başarıyla bitiren öğrencilerin eğitim gördüğü ve zorunlu olan eğitim programıdır. Temel Ortaöğretim 6 yıl olup ilkokul eğitimiyle birlikte 10 yıl sürmektedir. Genel Ortaöğretim kurumlarında eğitim süresi 2 yıl olup diğer ilköğretim kademeleri ile birlikte toplamda 12 yıl sürmektedir. Eğitim sonunda eğitim kurumları tarafından öğrencilere genel ortaöğretim diploması verilmektedir. Temel Ortaöğretim de ahlaki değerler, estetik anlayış, sağlık, iletişim becerileri kazandırılırken genel ortaöğretim daha çok öncelikler dikkate alınarak Türkmence, sosyal ve fen grubu dersleri, yabancı dil grubu dersleri, spor ve sanat dersleri şeklinde verilmektedir.

Mesleki eğitim: Türkmenistan’da meslek eğitim programları belirli bir alanda mesleki faaliyet yapabilmek, belirli bir meslekte uzmanlaşmak için sürekli gelişimi sağlayacak bilgi, beceri, yetenek
ve yetkinliklerin kazanılmasını amaçlamaktadır. Meslek eğitim programları ilk mesleki eğitim, orta mesleki eğitim, yüksek mesleki eğitim, lisansüstü mesleki eğitim, mesleki eğitim ve hizmetiçi eğitim olarak sıralanmaktadır. İlköğretim mesleki eğitim genel ortaöğretim seviyesi esas alınarak ve meslek okulları ile liselerde verilmekte olup, bir ile bir buçuk yıl arasında devam etmektedir. Mezun olanlara üzerinde meslek isminin ve öğrenim süresinin yazılı olduğu bir sertifika verilmektedir. Ortaöğretim
mesleki eğitimi orta mesleki öğretim kurumlarında, kolejlerde ve özel lisansa sahip yüksek mesleki öğretim kurumlarında verilmekte olup, öğrenim süresi iki yıl ile dört yıl arasında değişmektedir. Öğrenimlerini başarıyla tamamlayan kişilere meslek alanlarının yazılı olduğu bir diploma verilmektedir. Lisans derecesinde verilen mesleki yüksek eğitim genel ortaöğretim düzeyi baz alınarak hazırlanmıştır. Yüksek mesleki eğitim kurumları iki aşamalı olup, lisans programları için 4 eğitim-öğretim yılı sürmekte, yüksek lisans programları için ise 1 veya 2 eğitim-öğretim yılıdır.

Yükseköğretim: Türkmenistan’da üniversitelere giriş koşulları öğrenciler için oldukça ağır şartlara
sahip olup öğrenciler yoğun bir sınav dönemi geçirmektedir. Yüksek öğretime giriş sınavları yazılı
ve mülakat olarak iki kademede yapılmaktadır. Yükseköğretime erişimin güç olması okullaşma oranının düşük olmasına yol açmıştır. 4-5 yıllık bir lisans eğitimi verilmektedir. Türkmenistan’ın Yükseköğretim Kurulu tüm üniversiteleri denetleme görevini üstlenmektedir. Türkmenistan’da öğretmenler yükseköğretim kurumlarında; üniversiteler, akademiler ve enstitülerde yetiştirilmektedir. Branşlara yönelik 4-5 yıllık eğitim programları uygulanmaktadır. Bununla birlikte, Türkmenistan’da yaşamboyu eğitim yetişkin insanların yaşamları boyunca mesleki gelişimleri için gereken bilgi ve becerilerde uzmanlaşma ihtiyaçlarını karşılayan sürekli eğitim sisteminin bir parçasıdır.

MEB 14.09.2011 tarihinde 28054 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 652 Sayılı Kararnamenin g
bendine göre ve 10.07.2018 tarihinde 30474 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 301. maddesinin g bendine göre “Yurtdışında çalışan veya ikamet eden Türk vatandaşlarının eğitim ve öğretim alanındaki ihtiyaç ve sorunlarına yönelik çalışmaları ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde yürütme” sorumluluğunu taşımaktadır (Resmi Gazete, 2018 s. 161; Resmi Gazete, 2011). Bu sorumluluk kapsamında Millî Eğitim bakanlığı Stratejik planları, 2023 vizyon belgesi ve 20. Millî Eğitim Şûrası Raporunda yurtdışında yaşayan Türklerin eğitimlerine ilişkin vurgular vardır. MEB 2019-2023 stratejik planında “Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın eğitim-öğretim taleplerinin karşılanması”, (s.5) “Yurtdışında bulunan
vatandaşlarımızın ve çocuklarının; öncelikle millî ve kültürel kimliklerini koruyucu, yaşadıkları toplumlam uyum içinde olmalarını sağlayıcı ve eğitim düzeylerini yükseltici önlemlerin alınması, bulundukları ülkenin eğitim imkânlarından verimli bir şekilde yararlanmaları bakımından gerekli eğitim ve öğretim hizmetlerinin yürütülmesi, yurda dönüşlerinde eğitim sistemimize uyumlarını sağlamak amacıyla gerekli tedbirlerin alınması” ifadeleri yer almaktadır (MEB, 2019, s.18). 2023 vizyon belgesinde “Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın çocuklarına eğitim hizmeti götürecek öğretmenlerimiz için mesleki gelişim programları oluşturulacaktır” (MEB, 2018 s. 43) hedefi mevcuttur. 20. Millî Eğitim Şurasında alınan kararlarda ise okul kütüphanelerinin dergi, kitap ve dijital yayın ile zenginleştirilmesi gerekliliği ve yurtdışındaki Türk öğrencilerin kullanımına açılması gerekliliği yer almaktadır (20. Millî Eğitim Şûrası Kararları, 2021).

Millî Eğitim Bakanlığı yönetsel yapısı incelendiğinde, bakanlık merkez, taşra, yurt dışı birimleri
olmak üzere yapılandırılmıştır (MEB, 2023). Yurt dışında yaşamlarını sürdüren Türk vatandaşlarına eğitim ve öğretim hizmeti sunulmasına yönelik olarak, Yükseköğretim ve Yurt Dışı Eğitim Genel Müdürlüğü, Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü ön plana çıkmaktadır. Bu kapsamda Yükseköğretim ve Yurt Dışı Eğitim Genel Müdürlüğünün (YYEGM) görevleri şu şekildedir (YYEGM, 2020):
• Yurt dışında yaşamlarını sürdüren Türk vatandaşlarının eğitim ve öğretim işlemlerini yürütmek, yurda döndüklerinde eğitim sistemine uyumlarını sağlamak için tedbirleri almak.
• MEB yurt dışındaki okul/kurumlarının eğitim ve öğretim programlarını, ders kitaplarını, eğitim materyallerini hazırlamak/ hazırlatmak, Talim ve Terbiye Kurulunun görüşlerini almak.

Yurt dışında yaşamlarını sürdüren Türk vatandaşlarının eğitimlerinden sorumlu diğer bir birim olan Avrupa ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün (ABDİGM) görevleri şöyledir (ABDİGM, 2018):
• Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının ülkemiz ile olan bağlarını güçlendirme
• Türkçe ve Türk kültürünün tanıtılması ve yaygınlaşmasına katkıda bulunmak
• Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının ülkemizde staj ve denklik ile ilgili iş ve işlemlerini koordine etmek
• Yurt dışında okutman görevlendirilmesi ile ilgili iş ve işlemleri yürütmek.
• Eğitim müşaviri/eğitim ataşelerinin ataması ve görevlendirilmesi ile ilgili işleri yürütmek