Alman Tarihçi Okul ve Kültür Bilimleri

Bilgi ve bilim kavramları konusunda yapılan hararetli tartışmalar sonucunda iki büyük felsefi tutum ortaya çıktı. Bunlardan ilki bilginin kaynağını duyu verilerinde bulan, temel bilgi görüşü ampirizm ve bu görüşe bağlı olarak deney, gözlem ve araştırmaya dayalı bilim anlayışı olup doğa bilim modelinin gelişmesini belirleyen olguculuktur. İkincisi ise gözlemlenemeyen, deney yapılamayan, bir defalık ve tekrarlanamayan olayların ampirist bir yaklaşımla ele alınamayacağını ileri süren tarihselliktir.

Olguculuk ve tarihsellik tartışmaları beraberinde üç farklı bilim anlayışının doğuşuna zemin hazırlamıştır. 1. Fizikselciler 2. Bilimcilik 3. Tarihselci Yaklaşım

Alman Tarihçi Okulu şu temel ilkeleri benimser ve savunur: a. Teorik olarak meydana gelmiş iktisadi kanunların reddedilmesi b. Tarihi monografilerden ve istatistiki incelemelerden doğmuş kanunların “ampirik kanunlar” olarak yorumlanması c. İktisat ile diğer tüm sosyal bilimler arasında bir birleşme gerçekleşmesinin gerektiğinin belirtilmesi d. Sosyal yaşamın tekliğine duyulan inanç e. Sosyal yaşamın bileşenleri arasındaki ayrılmaz ilişkiye dair inanç f. Gelişme kavramına yönelik ilgi g. Organik ve bütüncül (holistik) bir bakış açısının sahiplenilmesi h. Olayların genel doğasından ziyade somut yönlerine ağırlık verilmesi ı. bireysel ilişkilere duyulan ilgi i. İnsan güdülerinin büyük bir kısmının kabulü.

Schmoller, Tarihçi Okul içindeki kendi seleflerine paralel olarak, iktisadi hayatın evrensel olduğu varsayılan tek bir insani hareket motifine indirgenemeyeceğini belirtiyor ve insanın toplumsal hayatı üzerinde varlığı görülen içinde yaşanılan coğrafya, iklim, konuşulan dil, din, ahlak, gelenek ve hukuk sistemi vb etkenlerin sayısız olduğunu; İktisadi olayları yalnızca matematiksel olarak değerlendirmenin yanlış olduğu görüşündedir.

Weber, Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu kitabıyla materyalist tarih anlayışına karşı tepkisini ortaya koymuş olur.

Schmoller, Carl Menger ile metot tartışmalarına girdi. Tümdengelim ve tümevarım yöntemlerinin geçerliliği, iktisatta kesin (evrensel) yasaların mümkün olup olmadığı ve sosyal bilimlerde metodolojik bireycilik ve kolektivizm çatışması gibi konularda tartıştılar. Menger’in kesin /mutlak bir teoriyle evrensel yasalara ulaşılacağı fikrine karşı Schmoller evrensel yasalara ulaşmanın mümkün olmadığı fikrinde ısrar etti. Schmoller, Menger’e Dilthey’in “Tin Bilimlerine Giriş” kitabını referans göstererek Dilthey, Rickert gibi tarihselci ekolun “Doğa Bilimleri”-“Kültür Bilimleri” ayrımından yana bir tutum içinde olduğunu gösterdi.

Schmoller, ikinci metot tartışmasını okulun üçüncü kuşağının en önde gelen ismi Max Weber ile yaptı. Weber, iktisadın yalnızca tek bir motife indirgenemeyeceğini ve iktisadi olguların bütün kültürel unsurların karşılıklı bağımlılığının bir sonucu olarak ortaya çıktığını söylerken tarihçi iktisatçılara hak veriyor, sosyal bilimlerde teorinin gerekliliği noktasında ise Menger’in yanında yer alıyordu.

Metot çatışması, Max Weber ve Alman sosyolojisinin diğer kurucu isimleri Sombart ve Tönnies tarafından sosyoloji biliminin ayrı ve kendine has bir konu ve metodoloji ile kurulmasının önünü açmıştır.

Yeni Osmanlıların en önemli ismi Namık Kemal; Evrak-ı Perişan, Osmanlı ve İslam Tarihi gibi eserleri Cezmi ve Vatan Yahut Silistre tarih konulu tiyatro ve romanlarıyla yeni bir insanı inşaa etmenin yolunu aradı.

Cumhuriyet’in ilk tarihçi kuşağından Enver Ziya Karal, Bekir Sıtkı Baykal, Reşat Kaynar ve Tarık Zafer Tunaya’dır. Bu tarihçiler, Osmanlı son dönemini pozitivist aydınlanmacı bir tarzda ele alıp incelemişlerdir

Fuat Köprülü, Ziya Gökalp’in izinde çalışmalara koyuldu. Fuat Köprülü’nün 1918‘de yayımladığı Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar başlıklı kitabı ve “Türk Edebiyatında Aşık Tarzının Menşe ve Tekamülü Hakkında Bir Tecrübe” başlıklı makalesi edebi metinlerin kültür tarihi çalışmalarında kullanılmasının ilk örneklerini oluşturur. İlk Mutasavvıflar kitabı, Türkçü toplum projesinin en önemli eserlerinden biridir.

Ahmet Yaşar Ocak ise Fuat Köprülü ve Halil İnalcık çizgisinde Osmanlı Türk Müslümanlığının heterodoksiden ortodoksiye, merkezden çevreye doğru uzanan ve “dairenin dışındakilerin” de bir tarihinin olduğunu hatırlatan çalışmaları ile din tarihi alanındaki çalışmaları sürdürmektedir. Osmanlı siyasal iktidarının gölgesinde Devlet İslam’ı, Medrese İslam’ı, Tekke İslam’ı ve Halk İslam’ı arasında kurulan ilişkiler ağının nasıl ve ne şekilde işlediği ve ağın aktörlerinin kimlerden oluştuğu problemi üzerinde odaklanan Ocak, Türk Müslüman zihniyetinin günümüze kadar uzanan kodlarını analiz etmektedir.

Alman Tarihçi Okulundan etkilenen Sabri Ülgener ve Şerif Mardin de toplumun zihni kodlarını çözme gayreti ile 1960-1980 yılları arasında eser veren yazarlar arasındadır. Şerif Mardin modernleşme, siyasi zihniyet, din ve ideoloji ve aydınlar konularında yoğunlaşırken Ülgener zihniyet, din, aydınlar ve izmler konusuna odaklanmıştır. Aydınlar, din ve tasavvuf konularında Ülgener’in izinde hareket eden Erol Güngör’ün 80’li yıllarda Türk tarihi ve zihniyetine yönelik kaleme aldığı çalışmaları sonraki dönemlerde akademik dünyada sınırlı bir etkiye sahip olmuştur.

Ülgener, Prof Alexander Rüstow sayesinde Alman Tarihçi Okuluna mensup Weber ve Sombart’ın
eserlerini tanıdı. 

1936’da Weber üzerine yaptığı çalışmaları Fuat Köprülü ile paylaştı. Sultan Ahmet’te
Köprülü ile yapılan görüşme Ülgener’in, Köprülü’nün çalışmalarını yakından takip ettiğini ondan ve
eserlerinden etkilendiğini göstermektedir

1937’de Yakın Şark Türkİslam Dünyası’nın İktisat Ahlakı ve Zihniyet başlıklı teziyle hukuk fakültesinde doktorasını tamamladı. 1941’de Kapitalizmden Evvel İaşe Buhranları adını taşıyan
doçentlik tezi ile doçent oldu. 1941’de bilimsel ilk makalesini “İktisadi Hayatta Zihniyetin Rolü ve Tezahürleri” adıyla İktisat Fakültesi Mecmuası’nda yayımladı. Aynı yıl içinde aynı derginin
Werner Sombart’a armağan sayısında “İktisat Tarihinde Werner Sombart’ın Yeri ve Şahsiyeti” başlıklı makalesi ile yer aldı.

Ülgener, Weber’in aksine İslam’ın feodal olmadığı bilakis feodal değerlere karşı mücadele ettiğini ileri sürer.

Ülgener’in çalışmaları göz önüne alındığında kendisinin iktisat zihniyeti ve din ile aydınlar ve
izmler gibi iki temel mesele üzerinde odaklandığı görülecektir. Bu iki temel alanı seçmesi ise kendi yaşamı ile yakından ilgilidir. Alman Tarih Okulunun adeta Türkiye temsilcisi konumunda olan Ülgener,
Weber’in opus magnumu olan Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitabından fazlasıyla etkilenmiş olmakla birlikte Weber’in oryantalist yaklaşımlarının farkındaydı ve Weber’in İslam üzerine geliştirdiği tezleri hem tarafgir ve aceleci bulmuş hem de Weber’in vardığı sonuçları yanlışlamıştır

Ülgener’in Zihniyet, Aydınlar ve İzmler isimli kitabı Şerif Mardin (Mardin, 2011) ve Erol Güngör (Göngör, 2011) tarafından önemsenmiş, bir anlamda bu iki isim Ülgener’in takipçileri olmuştur diyebiliriz. Dünyada ve Türkiye’de kültür bilimleri ve tarih felsefesi alanında eserler veren Doğan Özlem ve Türkiye’de aydınların düşünce dünyası ve zihniyetine dair çalışmaları ile tanınan Kurtuluş Kayalı günümüzde zihniyet ve kültür tarihi ile uğraşan az sayıdaki akademisyenlerdir.

Zihniyetin edebi eserlerden yolaçıkarak çözümlenmesinin tarihi bir hayli eskiye gider. Örneğin Marx, Balzac’ı; György Lukacs, Sir Walter Scott’u veya Thomas Mann’ı; Lucien Goldman, Andre Malraux ve yeni romancıların eserlerini bir tür zihniyet analizi bağlamında okumuşlardır