Millî Mücadele’nin Hukuki ve Siyasi Yönü

4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi ile Mondros Mütarekesi sonrası karşı karşıya kalınan sorun ve tehditlere karşı geliştirilen “mandacılık”, “himayecilik” veya “bölgesel kurtuluş” gibi çözüm önerileri tamamen reddedilmiş, “tam bağımsızlık” tek çözüm yolu olarak ortaya konulmuştur.

• Heyet, ülkenin tamamını temsil etmektedir.
• İstanbul Hükümeti, İtilaf Devletleri’nin baskısıyla ülkenin herhangi bir parçasının idaresini bırakmak zorunda kalırsa heyet, halifeye ve Osmanlı saltanatına bağlılığı korumak ve ülkenin bir kısmının başka bir devletin idaresine geçmesine engel olmak adına geçici yönetim görevini üzerine alacaktır.
• İşgale uğrama ihtimali yüksek olan bölgelerin savunulması ile birlikte zorunlu bir durumda o bölge halkının göç ettirilmesi ve ahalinin iaşesinin sağlanması görevi de Heyet-i Temsiliye’ye aittir. Bir bölge ahalisinin göç etmesi ancak Heyet-i Temsiliye’nin iznine bağlı olacaktır.
• Sivas Kongresi’nde alınan kararlar, izlenecek politika ve milletin emel ve istekleri, milletin geneline olduğu gibi İstanbul Hükümeti’ne ve yabancı devletlere de bir bildiri ile duyurulacaktır.
• Millî örgütlenmenin amaç ve ilkelerinin her yere yayılması, halka anlatılması ve güç kazanması için çalışılması Heyet-i Temsiliye’nin aslî görevlerindendir.
• Heyet, çalışmalarını sürdürmek için her yıl genel bir kongre toplayacaktır. Heyet-i Temsiliye’nin sabit bir yeri olmayıp, “merkezi, günün koşullarına en uygun görülecek yerde bulunacaktır.”
• Heyet, millî örgütlerin varlığını ve devamını sağlamak için gerekli tedbirleri almak, bu örgütleri bir arada tutup aralarında bağ kurulmasını, böylelikle millî hedeflere ulaşılmasını sağlamakla yükümlüdür.

Heyet-i Temsiliye ve Mustafa Kemal Paşa’nın çalışmalarını yoğunlaştırdıkları en önemli hususların
başında Meclis’in açılması gelmekteydi.

“Amasya Görüşmeleri” olarak bilinen  toplantıya Heyet-i Temsiliye adına Mustafa Kemal Paşa ile Rauf ve Bekir Sami beyler; İstanbul Hükümeti adına da Bahriye Nazırı Salih Paşa katılmıştır.

Ordu siyasetle uğraşmayacak, İttihatçılığın canlanmasına fırsat verilmeyecek, Ermeni tehcirinde suç
işleyenlerin cezalandırılması sağlanacak, hükümeti küçük düşürecek müdahalelerde bulunulmayacak, Osmanlı Devleti’nin savaşa girişinin haklı sebeplere dayandığına dair düşünceler gizli tutulacak, seçimler serbest yapılacak ve asayiş bozucu durumlardan sakınılarak hükümet aleyhine yazı yazılmayacaktı.

20-22 Ekim 1919 tarihlerinde yapılan görüşmelerde heyetler arasında üçü açık ve imzalı, ikisi gizli ve imzasız olmak üzere toplam beş protokol yapılmıştır.

İkinci protokolde Saltanat ve Hilafet makamlarıyla ilgili karşılıklı teminatlar verilerek Sivas Kongresi’nin kararları görüşülmüştü. Bu protokolün en önemli maddelerinin başında seçimlerin yapılması ve Meclis-i Mebusan’ın açılması gelmekteydi.

Üçüncü protokolde seçimlere Heyet-i Temsiliye tarafından müdahale edilmeyeceği hatta İttihat ve Terakki yanlılığı veya diğer gerekçelerle seçime girmesi uygun görülmeyen kişilerin engellenmesi konusunda hükümete yardımcı olunacağı belirtilmiştir. Ayrıca Hristiyanların seçime katılmalarını sağlamak için de çalışılacaktı. Gizli olarak imzalanan son iki protokolde de barış konferansına gidecek heyet belirlendiği gibi Heyet-i Temsiliye’nin İstanbul’dan çeşitli talepleri karara bağlanmıştır. Hükümetin işgallere karşı yapması istenen bazı faaliyetler, bazı komutanlar hakkında çıkarılan kararların düzeltilmesi, Millî Mücadele yanlısı memurların görevden alınmaması, göçmenlerle ilgili uygulamalar gibi sosyal ve siyasi birçok hususta anlaşılmıştır.

Sultan Vahdettin’in seçimlerin yapılmasını kabul etmesinin temel nedeni, Meclisin açılmasıyla Heyet-i Temsiliye’nin elde ettiği gücün kırılacağı düşüncesiydi.

1. Devlet-i Osmaniye’nin münhasıran Arap ekseriyetiyle meskun olup 30 Teşrin-i evvel 1918 tarihli mütarekenin hîn-i akdinde muhasım orduların işgali altında kalan aksamının mukadderatı, ahalisinin serbestçe beyan edecekleri arâya tevfikan tayin edilmek lazım geleceğinden, mezkûr hatt-ı mütareke dahil ve haricinde dinen, örfen (veya ırken), emelen müttehit ve yekdiğerine karşı hürmet-i mütekabile ve fedakarlik hissiyatıyla meşhun ve hukuk-ı ırkiye ve içtimaiyeleriyle şerait-i muhitiyelerine tamamıyla riayetkar, Osmanlıİslam ekseriyetiyle meskun bulunan aksamın heyet-i mecmuası hakikaten veya hükmen hiçbir sebeple tefrik
kabul etmez bir küldür.
2. Ahalisi ilk serbest kaldıkları zaman da ârâ-yı âmmeleriyle Anavatan’a iltihak etmiş olan elviye-i selase için lede’licab tekrar serbestçe ârâ-yı ammeye müracaat edilmesini kabul ederiz.
3. Türkiye sulhuna talik edilen Garbi Trakya vaziyet-i hukukiyesinin tespiti de sekenesinin kemal-i hürriyetle beyan edecekleri ârâya tebaan vâki olmalıdır.
4. Makarr-ı Hilafet-i İslamiye ve Payitaht-ı Saltanat-ı Seniye ve Merkez-i Hükümet-i Osmaniye olan İstanbul şehriyle Marmara Denizi’nin emniyeti her türlü halelden masun olmalıdır. Bu esas mahfuz kalmak şartıyla Akdeniz ve Karadeniz boğazlarının ticaret ve munâkalât-ı âleme küşadı hakkında, bizimle sair bi’l-umum alâkadâr devletlerin müttefikan verecekleri karar muteberdir.
5. Düvel-i İtilâfiye ile muhasımları ve bazı müşârikleri arasında takarrür eden esasât-ı ahdiye dairesinde ekalliyetler hukuku memâlik-i mutecâviredeki Müslüman ahalinin de aynı hukuktan istifade etmeleri emniyesiyle tarafımızdan teyid ve temin edilecektir.
6. Millî ve iktisadî inkişâfâtımız daire-i imkâna girmek ve daha asrî bir idare-i muntazama şeklinde tedvir-i umura muvaffak olabilmek için, her devlet gibi bizim de temin-i esbâb ve inkişâfâtımızda istiklâl ve serbesti-i tâmme mazhar olmamız üssül-esas-ı hayat ve bekamizdir. Bu sebeple siyasî, adlî, malî ve sair inkişâfâtımıza mani kuyûda muhalifiz. Tahakkuk edecek duyunâtımızın şerâit-i tesviyesi de bu esasata mugayir olmayacaktır.

1919-1920 yıllarında İngilizler tarafından İngiliz sömürgesi olan Malta’ya sürgün edilerek yargılanan devlet adamları ve aydınlar toplam 147 kişiydi. Kendilerine yönelik en temel suçlama Ermeni tehciri esnasında Ermenilere yönelik kitlesel ölümlere neden olmalarıydı. 

Ankara’da Meclis, 23 Nisan 1920 günü, Meclis’in en yaşlı üyesi Sinop Mebusu Şerif Bey’in açılış konuşmasıyla ve “Büyük Millet Meclisi” adıyla açılmıştır.

İlk icraatlarından birisi olarak, “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Suret-i Teşekkülü Hakkında Heyet-i Umumiye Kararı”nı onaylayan Meclis, böylece “Türkiye Büyük Millet Meclisi” adını almıştır.

Osmanlı Meclis-i Mebusanlarında Meclis sadece yasama organıydı. Yürütme vazifesi Sultan tarafından görevlendirilen hükümete aitti. TBMM’de ise güçler birliği ilkesine bağlı olarak yasama ve yürütme görevleri yargı yetkisiyle birlikte doğrudan Meclis’e aitti. Meclis, kendisi icra makamı olmakla birlikte kendi içinden bir yürütme heyetini bizzat kendisi seçmişti. Bu yüzden de hükümetin adı “İcra Vekilleri Heyeti” idi.

Meclisin temel amacı, Misak-ı Millî ile belirlenen sınırların işgalden kurtarılması, böylece devletin bağımsızlığa, milletin de özgürlüğe kavuşmasını sağlamaktı.

Özellikle Meclis-i Mebusan’dan TBMM’ye dahil olan mebuslar, siyasi tarafı daha baskın olan kişilerdi. Örneğin Sosyalist görüşleriyle bilinen Numan Usta, Osmanlı Mesai Fırkası’ndan Meclis-i Mebusan’a seçilmişti ve TBMM’ye katılmıştı. Aynı şekilde Prens Sabahattin’e yakınlığıyla bilinen Millî Ahrar Fırkası’ndan İsmail Subhi (Soysallıoğlu) ve Bekir Sami (Kunduk) beyler, Millî Türk Fırkası’ndan Ahmet Ferit (Tek) ve Adnan (Adıvar) beyler, Hürriyet ve İtilaf’tan Rıza Nur, Türk Ocakları Genel Başkanı Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Millî Mücadele sırasında İttihatçı bir yapılanma olarak teşkil edilen Karakol Cemiyeti’nin kurucusu Kara Vasıf, sonradan Cumhuriyet gazetesini çıkaracak olan gazeteci Yunus Nadi gibi isimler Meclis’in siyasi çeşitliliğinin göstergeleriydiler.

On dört maddeden oluşan bu kanunla TBMM, kendisine karşı her türlü sözlü, yazılı ya da fiilî muhalefeti suç saymıştır. Ayrıca halkı isyana teşvik etmek vatana ihanet sayılmış, cezasının da idam olacağı ilan edilmiştir. Meclis’e karşı bir süre sonra çıkan İngiliz destekli ayaklanmalar ve Sadrazam Damat Ferit bu kanun çerçevesinde yargılanmışlardır. Damat Ferit 19 Mayıs 1920 tarihinde vatan haini ilan edilerek vatandaşlıktan çıkarılmıştır.

Birinci dönem İstiklal Mahkemeleri (toplam on dört mahkeme); Kastamonu ve Konya’da iki kez olmak üzere Ankara, Eskişehir, Isparta, Sivas, Pozantı, Diyarbakır, Samsun, Yozgat, Amasya ve Cezîre mahkemeleridir.

• Türkiye, millî sınırları içinde lekesiz bir istiklal ile dünyanın barış ve terakki unsurlarından biridir.
• Türkiye, millî hâkimiyetini canı ve kanı pahasına aldığından, bu hâkimiyeti hiçbir şeye feda etmeyecektir.
• Türkiye halkı tahribat yapmaz, imar eder. Bütün çalışmaları memleketi iktisâden yükseltmeyi amaçlamaktadır.
• Türkiye halkı sarf ettiği eşyayı mümkün mertebe kendi yetiştirir. Çok çalışır. Vakitte, servette ve ithalatta israftan kaçar. Millî ihtiyaçlarını karşılamak için gerekirse gece gündüz çalışır.
  Türkiye halkı, toprağında bir servetin üzerinde yaşadığının farkındadır. Ormanlarını korur, madenlerini kendi millî ihtiyaçları için işletir.
• Hırsızlık, yalancılık, riya ve tembellik en büyük düşmanımız, taassubdan uzak bir dindarlık her hususta temel esasımızdır. Faydalı yenilikleri her zaman severek alırız. Buna karşılık mukaddesatımıza, topraklarımıza ve mallarımıza yönelik her türlü fesat ve propagandadan nefret eder, bunlarla mücadele ederiz.
• Türkler marifet ve irfan aşığıdır. Her yerde hayatını kazanabilecek şekilde yetişir, fakat her şeyden evvel memleketin malıdır. Eğitime verdiği önem dolayısıyla kandil gününü aynı zamanda kitap bayramı olarak kabul eder.
• Savaşlar ve başka sebeplerde dolayısıyla zarar gören nüfusun fazlalaşması ve sıhhatli olması, milletin hayatının korunması birinci emelimizdir. Pisliğe karşı temizlik ile beden sağlığı için spor zorunluluktur.
• Türk; dinine, milliyetine, toprağına, hayatına ve müessesatına düşman olmayan milletlere daima dosttur. Yabancı sermayeye aleyhtar değildir. Ancak kendi memleketinde kendi diline ve kanununa uymayan müesseselerle münasebette bulunmaz. İlim ve sanat yeniliklerini nerede olursa alır.
• Türk, açık alın ile çalışmayı sever, işlerde tekel istemez.
• Türkler, hangi sınıf ve meslekten olurlarsa olsunlar birlikte çalışırlar.
• Türk kadını ve kocası çocuklarını “Misak-ı İktisadi”ye göre yetiştirir.