Millî Mücadele’nin Diplomasi Yönü

Anadolu’nun İtilaf Devletleri tarafından işgaline başlanması ile Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğinde ortaya çıkan Millî Mücadele hareketinin en önemli hedefi, ülkeyi işgalden kurtararak millî bir Türk devleti kurmak ve bu devletin içte ve dışta bağımsızlığının tanınması olmuştur.

Erzurum ve Sivas kongreleri Millî Mücadele hareketinin dış politikasının belirlenmesinde önemli aşamalardır.

Millî Mücadele hareketinin dış politikası TBMM açılana kadar ilk kez Erzurum Kongresi’nde oluşturulan Heyet-i Temsiliye tarafından yürütülmüştür.

Doğu Cephesi’nde Ermenilere karşı kazanılan zaferden sonra Ermenistan ile imzalanan Gümrü Antlaşması, Ankara Hükümeti’nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısı olmuştur.

Batı Cephesi’nde Yunanlılara karşı elde edilen zaferlerden sonra Afganistan ile dostluk, Sovyet Rusya ile Moskova ve Kars, Fransa ile imzalanan Ankara antlaşmaları Ankara Hükümeti’nin varlığının diplomasi alanında bu ülkeler tarafından tanınmasını sağlamıştır.

19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basan Mustafa Kemal Paşa, Millî Mücadele hareketini teşkilatlanmasını sağlamak için önce Havza Genelgesi, ardından Amasya Genelgesi’ni yayınlamıştır.

Amasya Genelgesi ile kurulması gündeme getirilen Heyet-i Temsiliye ilk kez Erzurum Kongresi’nde oluşturulmuş ve başkanlığına da Mustafa Kemal Paşa getirilmiştir.

Heyet-i Temsiliye: Erzurum Kongresi kararıyla kurulmuştur. Başkanı Mustafa Kemal Paşa’dır. Heyet-i Temsiliye Sivas Kongresi’nde bütün ülke için yetkisi genişletilen TBMM’nin açılmasına kadar görev yapan ve bu döneme damgasını vuran bir çeşit hükümettir. Erzurum Kongresi ile kurulan Heyet-i Temsiliye’nin üye sayısı 9’dur ve doğu illeri adına karar alma yetkisine sahiptir. Sivas Kongresi ile Heyet-i Temsiliye’nin üye sayısı 9’dan önce 15’e daha sonra 16’ya çıkarılmış ve bütün ülke ile ilgili karar alma yetkisine sahip olmuştur.

Millî Mücadele döneminde ABD ile ilk temas Sivas Kongresi döneminde gerçekleşmiştir.

Sivas Kongresi’nin 8 Eylül 1919’daki oturumunda “Amerikan Mandaterliği” meselesi tartışılmaya başlanmıştır.

Gündemi uzun süre meşgul eden manda konusunda kongrede ilk sözü alan Mustafa Kemal Paşa, Sivas’ta ABD’li gazeteci Luis Edgar Browne ile yaptığı görüşmeden bahisle kendisinin resmî bir sıfatı olmadığını, mandanın ne olduğunu bilmediğini, ABD’nin Türkiye’yi manda altına almayı kesinlikle kabul etmeyeceklerini belirttiğini söylemiştir.

Bu konuşmadan sonra Şükrü Bey, Kara Vasıf Bey, İsmail Fazıl Paşa, Hami Bey, Refet Bey ve Bekir Sami Bey söz alarak ABD mandasının ülke çıkarlarına uygun olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Raif Bey ve Ahmet Nuri Bey ise yaptıkları konuşmalarda ABD mandasına şiddetle karşı çıkmışlardır.

Wilson’un başkanlığının sona ermesi ve ABD’nin yeniden içine dönmesi, Amerikan mandası sorununu kendiliğinden ortadan kaldırmıştır.

Osmanlı Devleti hem çeşitli yeraltı zenginliklerine sahip olması hem de en önemli sömürge merkezi durumundaki Hindistan yolu üzerinde bulunması nedeniyle İngiltere’nin kendi çıkarları gereği dikkatle takip ettiği bir ülke durumunda olmuştur. Nitekim İngiltere, Osmanlı Devleti’nin yıkılmasından sonra da Anadolu topraklarındaki çıkarlarını sürdürebilecek politikalar takip etmiştir.

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra İngiltere, bu anlaşmanın 7. maddesini gerekçe göstererek 3 Kasım 1918’de Musul’u işgal etmiştir. Bu Mondros Mütarekesi’ne aykırı olarak gerçekleşen ilk işgal olmuştur. Daha sonra İngiltere 9 Kasım 1918’de İskenderun’a asker çıkarmış ardından da Adana, Kilis, Antep, Urfa ve Maraş’ı işgal etmiştir.

Millî Mücadele döneminde İngiltere ile doğrudan bir savaştan ziyade dolaylı bir savaş yaşanmıştır. İngiltere, Anadolu üzerindeki emperyalist planlarını gerçekleştirebilmek için Yunanistan’ı kullanmıştır. Böylece Batı Anadolu’nun İtalya yerine daha kolay etkileyebileceği Yunanistan tarafından işgal edilmesini sağlamıştır.

Fransız kamuoyunda Yakın ve Ortadoğu’da ülkelerinin konumlarını kaybetmekten çekindikleri için İngiltere’ye karşı büyük bir tepki meydana gelmiştir.

Millî Mücadele hareketi ile Fransa arasındaki iyi ilişki uzun sürmemiştir. Çünkü daha önce İngiltere tarafından işgal edilen Adana, Mersin, Antep ve Urfa’nın İngiltere tarafından boşaltılarak Fransa tarafından işgal edilmesi bu ülkeye karşı Anadolu’da büyük bir tepkiye neden olmuştur.

Birinci Dünya Savaşı devam ederken İtilaf Devletleri İtalya’yı kendi taraflarına çekebilmek için 1915’te Londra’da gizli bir anlaşma imzalayarak bu ülkeye Anadolu’dan pay vermişlerdir. İngiltere ve Fransa’nın Sykes-Picot Antlaşması ile Osmanlı Devleti’nin Ortadoğu’daki topraklarını paylaşmalarına tepki gösteren İtalya’yı yatıştırmak için bir toplantı daha yapmışlar ve 1917’de Saint Jean De Maurienne Antlaşması’nı imzalayarak İzmir ve çevresini de bu ülkeye bırakmışlardır.

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra toplanan Paris Barış Konferansı’nda İzmir ve çevresinin Yunanistan’a bırakılması İtalya’nın tepkisine neden olmuştur. Bundan dolayı İtalya, Mart 1919’da Antalya’yı bir ay sonra da Batı Anadolu bölgesini işgal etmeye başlamasına rağmen Millî Mücadele hareketine karşı daha ılımlı tavır takınmıştır.

İtalya, özellikle İzmir ve çevresinin kendisi yerine Yunanistan’a verilmesinden dolayı bu ülkeye karşı Kuva-yı Milliye birliklerini de desteklemiş ve çoğu kez İtilaf Devletlerinin Anadolu ile ilgili planları ile ilgili gizli bilgiler de vermiştir.

Paris Barış Konferansı, İtalya’nın karşı çıkmasına rağmen İngiltere Başbakanı Lloyd George planlarına hizmet etmiş ve “Türkler tarafından girişilecek katliamlar sonunda Hıristiyan halkın tamamen yok edilmesi tehlikesiyle karşı karşıya bulunması” bahane edilerek (Baytok, 2007) 6 Mayıs 1919’da İzmir’in Yunanistan tarafından işgaline karar verilmiştir. Yunanistan, İtilaf Devletlerinin bu kararından kısa bir süre sonra 15 Mayıs 1919’da İzmir’e asker çıkarmıştır.

İzmir’de Yunan askerlerine karşı gazeteci Hasan Tahsin (Osman Nevres) tarafından atılan ilk kurşun, bu işgalin Türklerin kaderini değiştireceğinin işaretini vermiştir.

Millî Mücadele döneminde Anadolu’yu işgal eden devletlerin Batılı devletler olması ve aynı zamanda bu devletlerin Bolşeviklerle de ilişkilerinin kötü olması sebebiyle Millî Mücadele hareketi ile Bolşevikler arasında bir yakınlığın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Mustafa Kemal Paşa, Millî Mücadele’nin başından itibaren Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında karşılıklı menfaate dayalı bir ilişki kurarak Batılı devletlere karşı bu devletin yardımını sağlamaya özel önem vermiştir.

Millî Mücadele’nin başından itibaren hem Ankara Hükümeti’nin hem Sovyet Rusya’nın aynı işgalci devletlere karşı mücadele etmesi bu iki ülkeyi doğal müttefik durumuna getirmiştir. Millî Mücadele hareketinin bu ittifaktan beklentisi, bu ülkeden hem askerî ve malî yardım sağlamak hem de İtilaf Devletlerinin Bolşevik rejiminden duyduğu endişeden faydalanarak Türkiye’nin Bolşeviklere fazla yanaşmaması, onlarla samimi ilişkilere girmesi için İtilaf Devletlerini Türkiye’ye karşı daha anlayışlı hareket etmeye mecbur etmek olmuştur. Bolşeviklerin beklentisi ise kendi düşmanlarını meşgul edecek ikinci cephenin Anadolu’da açılması olmuştur. Ayrıca Bolşeviklerin diğer bir umudu da İngiltere’nin destelediği Yunanistan’a karşı Millî Mücadele hareketinin kazanacağı başarının, İngiltere’nin sömürgesi altındaki Müslümanları uyandıracağı düşüncesi olmuştur.

Azerbaycan hem Osmanlı Hükümeti hem de Millî Mücadele hareketi ile ilişkilerini sürdürmüştür.

Millî Mücadele hareketinin başlarında Gürcistan ile ilişki kurarak bir anlaşmaya varmak için yoğun çaba gösterilmiş, bu doğrultuda hem İstanbul’da hem de iki ülke arasındaki sınırda görüşmeler yapılmıştır. Ancak bu görüşmelerde Gürcistan Hükümeti’nin hem Millî Mücadele hareketi hakkında birtakım tereddütlerinin olması hem de Rusların bu ülkeyi kısa sürede ele geçirmek istemesi nedeniyle bir anlaşma sağlanamamıştır.

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra başlayan işgaller sadece Misak-ı Millî sınırları içinde değil, aynı zamanda Arap nüfusun yaşadığı bölgelerde de İtilaf Devletlerine karşı bağımsızlık hareketlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Mustafa Kemal Paşa, Türkler gibi Arapların da işgalci devletlere karşı mücadele ederek bağımsızlıklarını kazanmaları gerektiğine inanmıştır. Nitekim Erzurum ve Sivas kongrelerinde; Mısır, Afganistan, Irak ve Suriye halkının da İngiliz ve Fransız sömürgecilerine karşı kahramanca savaştıklarını belirterek mazlum milletlerle Millî Mücadele hareketi arasındaki benzerliğe dikkat çekmiştir.

Heyet-i Temsiliye döneminin Arap politikası; Türkiye’nin Güneydoğu sınırında Arap ülkelerindeki yerli halkla iş birliği sağlayıp Fransızlar ve İngilizleri iki cephede savaşmaya zorlayarak elverişli koşullarda anlaşma imzalamaya zorlamak olmuştur.

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra 13 Kasım 1918’de İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan gemilerinden oluşan İtilaf Devletleri donanması İstanbul’a gelerek şehre asker çıkartıp fiilî bir işgal durumu yaratmışlardır.

Şark Meselesi’ni görüşmek için 10 Şubat 1920’de Londra’da bir araya gelen İtilaf Devletleri başkanları uzun ve tartışmalı müzakerelerden sonra İstanbul’un işgaline karar vermişlerdir. Bu karardan sonra harekete geçen İtilaf kuvvetleri -özellikle İngiliz askerleri- 16 Mart 1920’de İstanbul’u işgal etmişlerdir.

İstanbul’un işgali haberini 16 Mart sabahı Manastırlı Hamdi [Martonaltı] Bey’den öğrenen Mustafa Kemal Paşa, İtilaf Devletleri’ne, ABD siyasi temsilcileri ile tarafsız devletler dışişleri bakanlıklarına bir protesto telgrafı göndermiştir.

TBMM’nin açılması, doğuda Ermenilere karşı kazanılan başarı ve ardından düzenli ordunun kurulmasından sonra Yunanlılara karşı elde edilen zaferler Millî Mücadele hareketinin uluslararası alanda da etkinliğini artırmıştır.

Birinci İnönü Savaşı’ndan sonra toplanan Londra Konferansı, İtilaf Devletleri’nin Ankara Hükümeti’ni muhatap almalarına ve Sevr Antlaşması’nda değişiklik yapabileceklerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Türk direnişinin Fransızlara çok ağır kayıplar verdirmesi bu ülkenin 12 Şubat 1920’de Maraş ve 11 Nisan 1920’de Urfa’dan çekilmesine neden olmuştur.

Fransa Batı Anadolu’da, İngiltere’nin desteklediği kuvvetli bir Yunanistan’ı kendi çıkarlarına uygun görmeyerek Türkiye’nin varlığını devam ettirmesini kendisi için daha yararlı görmüştür.

Türkiye’nin dış borçlarının %60’nın ve Türkiye’deki yatırımların %50’sinin Fransa’ya ait olması, ayrıca Türkiye’nin Fransa ekonomisi için önemli bir hammadde kaynağı ve pazar olması, bu ülkenin Millî Mücadele hareketine olumlu bakmasının önemli bir nedeni olmuştur.

San Remo Konferansı’nda, sembolik de olsa Padişah ve Hükümet İstanbul’da bulunması, Osmanlı Devleti’nin Anadolu’nun ortasında küçük bir toprak parçasıyla sınırlı kalması, Boğazlar bölgesi İtilaf Devletlerinin ortak yönetiminde olması, Osmanlı Devleti’nin Irak, Suriye, Filistin, Arabistan ve Kuzey Afrika’da bulunan topraklar üzerinde hak iddia edemeyeceği, Suriye ve Lübnan Fransız, Irak ve Filistin ise İngiliz mandası altına gireceği, özerk yönetime sahip bir Kürdistan kurulacağı ve sınırları ABD başkanı tarafından belirlenecek olan bağımsız bir Ermenistan devleti kurulması kararları alınmıştır. Böylece İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti ile imzalayacakları barış antlaşmasına son şeklini San Remo Konferansı’nda vermişlerdir.

Sevr Antlaşması Osmanlı Devleti adına 10 Ağustos 1920’de Maarif Nazırı Bağdatlı Mehmet Hâdi Paşa, Şûra-yı Devlet (Danıştay) Başkanı Rıza Tevfik [BÖLÜKBAŞI] ve Bern Sefiri Reşat Halis beyler tarafından imzalanmıştır.

Sevr Antlaşması, Osmanlı Devleti ile İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Ermenistan, Belçika, Yunanistan, Hicaz, Romanya, Polonya, Sırp-Hırvat-Slovenya, Çekoslovakya arasında imzalanmıştır.

433 maddeden oluşan antlaşma ile Osmanlı Devleti’nden geriye, İtilaf Devletlerinin denetiminde olmak şartıyla başkent İstanbul ve çevresi ile küçültülmüş bir Anadolu toprakları kalmıştır.

Sevr Antlaşması’nın bazı önemli maddeleri şunlardır:

• Osmanlı Devleti, İstanbul ve çevresi ile Anadolu’da küçük bir toprak parçasından ibaret olacak. Fakat azınlık hakları gözetilmezse İstanbul da ellerinden alınacak.
• Osmanlı Devleti’nin sınırları Trakya’da Büyük Çekmece gölünün batısında kalan bölüme kadar olan Yunanistan’a verilecek. Güney sınırı ise, İskenderun Körfezi ile Antalya Körfezi arasında bulunan Karataş burnundan başlamak üzere Antep, Urfa ve Mardin’i dışta bırakarak Irak sınırına varacak.
• İzmir, Kırkağaç, Akhisar, Ödemiş, Tire ve Söke’yi içine alan bölgede Osmanlı idaresi devam edecek, bunun işareti olarak İzmir kalelerinden birine Türk bayrağı çekilecekti. Osmanlı Devleti hâkimiyet haklarını Yunanistan’a bırakacaktı. Burada kurulacak bir yerel parlamento bu bölgenin 5 yıl içinde Yunanistan’a bağlanmasına karar verebilecekti.
• Boğazlar savaş zamanında bile bütün devletlerin gemilerine açık bulundurulacak ve denetimi İtilaf Devletleri temsilcilerinden oluşan özel bir bayrağı ve bütçesi bulunan bir komisyon tarafından sağlanacaktı. Ayrıca bölgede İtilaf Devletleri askerî güç de bulundurabilecekti. İstanbul’da ise bir Jandarma alayı ve padişahın muhafız birliği dışında askerî gücü bulunmayacaktı.
• İngiliz, Fransız ve İtalyan ve Japonlardan oluşan bir komisyonunun adlî kapitülasyonlar yerine geçmek üzere, koyacağı bir usulü Osmanlı Devleti kabul edecekti. Ayrıca kapitülasyonlardan bütün Müttefik uyrukluları yararlanabilecekti.
• Van, Erzurum, Bitlis ve Trabzon illerinin bulunduğu alanda bir Ermenistan devleti kurulacaktı. Bu devlet Osmanlı Devleti tarafından tanınacaktı. Ermenistan Devleti’nin sınırları ABD tarafından belirlenecekti.
• İngiliz, Fransız, İtalyan ve Osmanlı temsilcilerinden oluşacak bir komisyon Türkiye’nin hazinesini düzenleyecek, bütçesi üzerinde son sözü söyleyecek, bu komisyonun onayı olmadıkça Osmanlı Devleti iç ve dış borç alamayacak.
• Azınlıklar her derecede okul açabilecekler.
• Türk askerî gücü en az düzeye indirilmiş olup, sayısı 50700 kişi olacaktı. Deniz gücü 7 küçük savaş gemisi ile 6 büyük savaş gemisinden ibaret olacak, denizaltı ve hava kuvveti bulunmayacaktı. Ayrıca Osmanlı Devleti’nin kara ve denizlerinden bütün İtilaf Devletleri yararlanacaktı.
  • Antlaşmanın uygulanmaya başlamasından bir süre sonra Kürtler Doğu Anadolu’da bağımsız bir kuruluş meydana getirmek isterlerse onların bu istekleri Milletler Cemiyeti kabul edilip, Osmanlılara tavsiye edilirse Osmanlılar bu tavsiyeyi yerine getirecekti.
  • Osmanlı Devleti, geçerli neden olmaksızın hiçbir milletin bilim adamının arkeolojik kazı yapmasına engel olamayacaktı.
  • Oniki Ada İtalyanlara, Ege Denizi’ndeki diğer adalar da Yunanlılara bırakılacaktı. Ayrıca Suriye Fransa’ya ve Irak İngiltere’ye veriliyordu.
  • Hicaz bağımsız bir devlet olacak, Osmanlı Devleti Mısır üzerindeki bütün haklarından vazgeçecek, Suriye, Irak ve Filistin için alınan bütün kararları da kabul edecek.

TBMM 7 Haziran 1920 tarihli oturumunda almış olduğu bir kararla, İstanbul’un işgal tarihi olan 16 Mart 1920’den itibaren İstanbul yönetimince imzalanmış ve imzalanacak olan bütün anlaşmaların geçersiz olduğunu ilan etmiştir.

TBMM, 19 Ağustos 1920’de Sevr Antlaşması ile ilgili yaptığı özel oturumda ise antlaşmayı imzalayanları ve onaylayan Saltanat Şûrası üyelerini vatana ihanetle suçlayarak, vatansız sayılmalarına karar vermiştir. Ayrıca aynı oturumda TBMM’nin ve Ankara Hükümeti’nin antlaşmayı tanımadığını ve yok saydığını açıklamıştır.

Batı’da da Yunanlıların Türk ordusu karşısında I. İnönü Savaşı’nı kaybetmesi ve Millî Mücadele hareketinin gün geçtikçe güçlenmesi İtilaf Devletlerinin Anadolu’daki planlarını yeniden gözden geçirmelerine neden olmuştur.

Konferans, herhangi somut bir sonuç vermeden dağılmış olsa da tarafların görüşlerini ortaya koyması ve Ankara Hükümeti’nin siyasal bir varlık olarak tanınmasını sağlamıştır. Ankara Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında doğrudan ilk görüşme bu konferansta gerçekleşmiş ve Ankara Hükümeti burada kazandığı tecrübeden daha sonra bu devletlerle yaptığı görüşmelerde yararlanmıştır. Türkiye’ye, Ankara Hükümeti’nin resmen tanınması, Misak-ı Millî’nin dünya kamuoyuna duyurulması, İtilaf Devletleri arasındaki görüş ayrılıklarının belirginleşmesi ve Sevr Antlaşması’nda değişiklik yapabileceklerinin ortaya çıkarması açısından önemli kazanımlar sağlamıştır.

19 Şubat 1921’de Moskova’ya varan Türk Heyeti’nin görüşmeleri sonucunda 16 Mart 1921’de Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında dostluk antlaşması imzalanmıştır.

Türkiye-Sovyet Rusya Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması veya Moskova Antlaşması olarak bilinen antlaşmanın önemli maddeleri şunlardır:

• Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanımış ve taraflardan birinin tanımadığı bir anlaşmayı diğeri de tanımayacaktır
• Batum Gürcistan’a, Nahcivan ise özerk yönetime sahip olarak Azerbaycan’a bırakılacaktır
• Boğazların yönetimi Karadeniz’e kıyısı olan devletlerin temsilcilerinin katılacağı bir konferansta belirlenecek ancak kararlar Türk hakimiyetine zarar vermeyecektir
• Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusya’sı arasında imzalanan bütün anlaşmalar geçersiz sayılacak
• Sovyet Rusya kapitülasyonların kaldırılmasını kabul edecektir
• Taraflar kendi ülkelerinde diğer tarafın hükümetini devirmek amacını taşıyan örgüt ve grupların varlığına izin vermeyecektir.

Türk ordusu Gümrü’ye doğru ilerlemeye başlayınca Ermeniler barış istemiş ve 26 Kasım’da başlayan barış görüşmeleri 2/3 Aralık 1920 gecesi Gümrü Antlaşması’nın imzalanması ile sonuçlanmıştır.

Gümrü Antlaşması, Türkiye adının ilk kez geçtiği ve Ankara Hükümeti’nin yabancı bir ülke ile imzaladığı ilk antlaşmadır. Ayrıca bu antlaşma ile Türkiye’nin doğu sınırı kısmen belirlenmiş, bölgede güvenlik kısmen sağlanmış, burada bulunan birliklerin bir kısmı Batı Cephesi’ne gönderilmiş, Ermeniler Türk toprakları üzerindeki taleplerinden vazgeçmişler ve böylece Sevr Antlaşması’na büyük darbe vurulmuştur.

Ankara Hükümeti’nin saygınlığını da artıran Gümrü Antlaşması’nın bazı önemli maddeleri şunlardır:

• Türkiye ile Ermenistan arasındaki savaş sona erecektir.
• Ermenistan’da zorunlu askerlik kaldırılacak, asker ve silah sayısı sınırlandırılacaktır.
• Ermenistan, herhangi bir devletle yapmış olduğu tüm antlaşmaların Türkiye’yi ilgilendiren ya da Türkiye’nin çıkarlarına uygun olmayan hükümlerini geçersiz sayacaktır.
• Antlaşmanın imzalanmasından sonra iki ülke arasında ticari ilişkiler başlayacak ve taraflar büyükelçi ve konsolos atayabilecektir.
• Ermenistan’da yaşayan Müslümanların hakları korunacaktır.
• Ermenistan Sevr Antlaşması’nın geçersiz olduğunu kabul edecektir.

1 Mart 1921’de Türkiye ile Afganistan arasında bir dostluk antlaşması imzalanmıştır.

Afganistan ile imzalanan dostluk anlaşması ile Türkiye Afganistan’ı, Afganistan’da Türkiye’yi tanımış, taraflardan birine emperyalist güçler tarafından yapılacak saldırıya ortak tepki göstermek kararlaştırılmıştır. Türkiye Afganistan’a subay ve öğretmen göndermeyi kabul etmiş, taraflardan birine düşman olan devletlerle antlaşma yapmamayı benimsemiştir.

Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kurulması hem Türkiye’nin hem de Azerbaycan’ın çıkarlarına uygun her alanda ilişkilerin kurulması için şartların ortaya çıkmasına neden olmuştur. İki ülke arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi için Ağustos 1920’de Memduh Şevket [Esendal] Bey, Ankara Hükümeti’nin ilk yurtdışı temsilcisi olarak Azerbaycan’a görevlendirilmiştir. Memduh Şevket Bey, Azerbaycan Hükümeti’nin Ankara Hükümeti’ne maddi yardımlar yapmasını sağlamıştır. Azerbaycan Hükümeti ise Haziran 1921’de Ankara’ya temsilci göndermiştir.

İslam dünyasında Türklere karşı olan saygınlığı iyi bilen Mustafa Kemal Paşa, İslam ülkelerinin maddi ve manevi desteğini alabilmek için gerekli önlemleri almış, Türkiye’nin sınırlarına yakın ülkelerden başlayarak, doğuda Kafkasya, İran, Afganistan ve Hindistan; batıda Arnavutluk; güneyde Suriye, Filistin, Mısır ve Arabistan; güney batıda Cezayir ve Fas’a kadar tüm İslam ülkelerine Türkiye’nin hedefini anlatmaya çalışmıştır.

Londra Konferansı’ndan hemen sonra Yunan ordusu tarafından başlatılan II. İnönü Savaşı’nın da Türk ordusu tarafından kazanılması Ankara Hükümeti’nin siyasi ve askerî açıdan gücünün daha da artmasına neden olmuştur.

Sakarya Savaşı’nın Türk ordusu tarafından kazanılmasından sonra Mustafa Kemal Paşa, Ankara Hükümeti’ni diplomasi alanında daha güçlü duruma getirmek ve Yunanistan’ı uluslararası alanda yalnız bırakmak için harekete geçmiştir. Bu doğrultuda İtilaf Devletleri ve diğer devletlerle ikili anlaşmalar imzalanması için gerekli çalışmaları başlatmış, ancak Batılı devletlerden önce Sovyet Rusya ile ilişkileri geliştirmek için gayret göstermiştir.

Kars Antlaşması’na ortaya koyduğu hükümler bakımından Moskova Antlaşması’nın bir tekrarı denebilir. Bu antlaşma ile Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan Moskova Antlaşması ile belirlenen sınırı kabul etmişlerdir. Ayrıca bu ülkeler Misak-ı Millî’yi tanımışlar, Sevr Antlaşması’nın geçersiz olduğunu ve kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etmişlerdir. Antlaşmayı imzalayan ülkeler Moskova Antlaşması’nda belirlenen Boğazlara ilişkin yönetimi kabul etmişlerdir.

Bu antlaşma ile Ermenilerin gerçek çıkarlarından daha çok sömürgeci ülkelerin çıkarlarına göre şekillenen Ermeni meselesi çözümlenmiştir. Diğer taraftan Kars Antlaşması’nın imzalanması ile Türkiye’nin Doğu sınırı son halini almış ve bölgedeki askerlerin büyük bir kısmı Batı’ya kaydırılmıştır. Dolayısıyla Batı Cephesi’nde kazanılan askeri başarılarda Kars Antlaşması’nın imzalanması da önemli bir rol oynamıştır.

Azerbaycan’ın Ankara Büyükelçisi olarak görevlendirilen İbrahim Abilov, 14 Ekim 1921’de Mustafa Kemal Paşa’ya güven mektubunu sunmuştur.

Aralık 1922’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin kurulması ile Ankara’daki Azerbaycan büyükelçiliği kapatılmıştır.

24 Eylül 1921’de Ankara’da Türkiye ve Fransa heyetleri arasında tekrar başlayan görüşmeler 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması’nın imzalanması ile sonuçlanmıştır.

Türk-Fransız Antlaşması veya Franklin Bouillon Antlaşması olarak da bilinen bu antlaşma ile Ankara Hükümeti ilk defa bir İtilaf Devleti tarafından tanınmış, Kilikya boşaltılmış ve Hatay hariç Türkiye’nin güney sınırı belirlenmiştir. Ayrıca Ankara Antlaşması iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirmekle kalmamış aynı zamanda o sırada iki cephede savaşan Türk ordusunun batı cephesinde, tek bir cephede toplanabilmesini sağlamıştır. Aynı zamanda bu antlaşma daha sonraki dönemde Fransa ile yapılacak olan Hatay ile ilgili görüşmelerde temel teşkil etmiştir.

Ankara Hükümeti adına Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey, Fransa adına ise Fransız Senatosu Dışişleri Komisyon Başkanı Franklin Bouillon arasında imzalanan antlaşmanın önemli maddeleri şunlardır:

• Taraflar arasındaki savaş sona erecektir.
• Türk ve Fransız tutuklu ve savaş esirleri serbest bırakılacaktır.
• Sınır, İskenderun körfezi üzerinden Payas’ın güneyinden seçilecek bir noktadan başlayarak Meydan-ı Ekbez’e ulaşacak ancak Meydan-ı Ekbez Suriye’de kalacak, buradan Kilis’e ulaşacak Kilis Türkiye’ye bırakılacak, Çobanbey İstasyonunda demiryoluna katılacaktır. Bundan sonra Bağdat demiryolunu izleyecek, demiryolu Nusaybin’e kadar Türk topraklarında kalacaktır. Nusaybin ile Cezire-i İbn Ömer arasındaki eski yol Türklerde kalarak, Dicle’ye varacaktır. Bu antlaşmanın imzalanmasını izleyen bir ay içinde her iki taraf temsilcilerinin oluşturduğu bir komisyon bu hattı saptayacaktır.
• İskenderun ve Antakya Bölgesi için Fransa özel bir yönetim rejimi kuracak, buradaki Türk halkına kültürlerini geliştirmek için her tür kolaylık gösterilecek, Türkçe resmi dil olarak kalacaktır.
• Osmanlı Hanedanı kurucusu Osman Gazi’nin dedesi Süleyman Şah’ın Türk Mezarı olarak bilinen mezarın bulunduğu Caber Kalesi Türk bayrağı altında, Türk koruyucuları gözetiminde, Türk toprağı olarak kalacaktır.

10 Ekim’de taraflar bütün konularda anlaşmaya varmışlar ve 11 Ekim 1922’de Mudanya Mütarekesi imzalanmıştır.

Mudanya Mütarekesi'nin önemli maddeleri:

• Türkiye ile Yunanistan arasındaki çatışmalar sona erecek
• 15 gün içerisinde Doğu Trakya boşaltılacak, takip eden 30 gün içerisinde Türk memurlara teslim edilecek
• Yunan kuvvetleri Meriç Irmağı’nın batısına çekilecek
• Türkiye Doğu Trakya’nın tahliyesi tamamlana kadar bu bölgede herhangi bir askeri faaliyette bulunmayacak
• Mütarekenin imzalanmasından sonra İstanbul ve Boğazların mülkî idaresi Türklere bırakılacak, ancak İtilaf Devletlerinin askerleri sayıları artırılmamak şartıyla bu bölgede kalmaya devam edecek
• Mütareke imzalanmasından üç gün sonra 14/15 Ekim 1922 gece yarısı yürürlüğe girecektir.