Türk İstiklal Harbi Şehitlikleri, Müzeleri ve Madalyası

Sözlükte “bir olaya şahit olmak, bildiğini söyle­yip tanıklık etmek, bir yerde hazır bulunmak” gibi anlamlara gelen “şehîd” (çoğulu şühedâ) dinî bir terim olarak Allah yolunda öldürülen Müslümanı ifade eder.

Anıt, Afyonkarahisar ilinin 16 km batı yönün­de yer aslan Akören Köyü yakınlarında Işıktepe- Sarıkız Tepe üzerinde yer almaktadır. 26 Ağustos 1922 tarihinde başlayan Büyük Taarruz harekatın­da şehit olan 275’i subay, 2.150’si er ve arat olmak üzere 2.425 Türk askerinin anısına yapılmıştır. Büyük Taarruzun 71’inci yıldönümünde 26 Ağus­tos 1993’te ziyarete açılmıştır. Şehitlikte isimleri belirlenen 100’ü subay, 400’ü er olmak üzere 500 askerin isimleri bulunmaktadır. Şehitliğin arka bölümünde kaide yüksekliği ile beraber 18 metre yüksekliğinde “Başkomutan Mustafa Kemal Paşa Anıtı” yer almaktadır.

Büyük Taarruz Şehitliği ve Başkomutan Mustafa Kemal Paşa Anıtı, Afyonkarahisar Zafer (Utku) Anıtı, Kocatepe Atatürk Anıtı, Afyonkarahisar Hava Şehitliği, Yüzbaşı Agâh Efendi Şehitliği, Ali Çetinkaya Anıt Mezarı, Anıtkaya Şehitliği, Çatallı Şehitliği, Suvermez Şehitliği, Tez Şehitliği (Tabip Binbaşı Numan Bey Şehitliği), Giresunlular Alay Şehitliği, Çalışlar Şehitliği, Şuhut Şehitliği, Yıldırım Kemal Şehitliği ve Albay Reşat Çiğiltepe Şehitliği.

Ali Bey, Afyonkarahisar’dan Şerşifoğlu Ahmet Ağa’nın oğlu olarak 1878 yılında dünyaya gelmiş­tir. İlk ve orta öğrenimini Afyonkarahisar’da ta­mamladıktan sonra, önce Bursa Askeri Lisesi’ne, ardından da Harp Okulu’na girmiştir. 1898 yılın­da Harp Okulu’ndan mülazım-ı sani/teğmen rüt­besiyle ordu saflarına katılmıştır. Yüzbaşı rütbesine terfi ettirilene kadar Makedonya ve Arnavutluk dağlarında ayrılıkçı çetecilere mücadele bulun­muştur. 1907 yılında Manastır’da teşkilatlanan İttihat ve Terakki Cemiyeti içinde yer almıştır. 31 Mart 1325 Vakası’nda [13 Nisan 1909] Hareket Ordusu ile İstanbul’a gelmiş, 1911’de İtalyan­ların Trablusgarp’a müdahalesi ile Trablusgarp Cephesi’ne gönderilmiş, Birinci ve İkinci Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı katılmıştır. 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalan­dığında Ayvalık’ta 172’nci Alay Komutanlığı göre­vinde bulunmuştur. Yunanlılar 15 Mayıs 1919’da İzmir’e asker çıkardıktan sonra, 28 Mayıs’ta da Ayvalık’a asker çıkarmaya teşebbüs ettiklerinde Ali Bey, ilk kurşunu atarak bölgedeki Millî Mücadele’yi başlatmıştır. Ali Bey, 1919 yılında yapılan Osman­lı Mebusan Meclisi seçimleri sonucunda Afyon­karahisar Mebusu seçilmiştir. Ancak kısa bir süre sonra İngilizler tarafından tutuklanarak, Malta’ya sürgüne gönderilmiştir. Malta’dan kurtulup yurda döndüğünde TBMM açılmıştır. Ali Bey birinci mecliste Afyonkarahisar Milletvekili olarak yerini almıştır. 16 Şubat 1934’te Bayındırlık Bakanlığına seçilmiştir. Ulaştırma işlerinin bayındırlık işlerin­den ayrılması üzerine 3 Nisan 1939’da yeni oluştu­rulan ulaştırma bakanlığının, ilk bakanı olmuştur. Soyadı Kanunu çıkınca Atatürk ona “Çetinkaya” soyadını verdi. Ara vermeksizin 1946 yılına kadar Afyonkarahisar Milletvekilliği yapmıştır. Ali Çetin­kaya, 21 Şubat 1949’da İstanbul’da vefat etmiştir.

Şehitlik Afyonkarahisar’a 43 km mesafede bu­lunan Sinanpaşa ilçesinin 1591 rakımlı Çiğiltepe mevkiinde bulunmaktadır. Büyük taarruzun ikin­ci günü olan 27 Ağustos 1922’de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’ya verdiği sözü tutamamanın üzüntüsü ile intihar eden 57’nci Tümen Komutanı Miralay Reşat Çiğiltepe ve bu bölgede şehit olanla­rın anısına 1995’te yapılmış, 22.06.1996 tarihinde ziyarete açılmıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi sırasında şehit olan askerlerin anısına Polatlı ilçesinin Şehitler Kaşı mev­kiinde oluşturulmuştur. Anıt içerisinde Sakarya zaferinin kazanılmasında etkili olan başta Başkomutan Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa olmak üzere Genelkurmay Baş­kanı Fevzi [Çakmak] Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet [İnönü] Paşa’nın büstleri ile yine zaferde imza­ları olan alaydan kolorduya kadar birlikleri komuta etmiş komutanların isimleri yazılıdır.

Sakarya Şehitleri Anıtı, Sakarya Şehitliği, Sakarya Savaşı Anıtı, Gazitepe Şehitliği ve Anıtı, Kartaltepe Mehmetçik Anıtı Ankara ilinde bulunmaktadır.

Dumlupınar Şehitliğinin çevresinde dört anıt yapılmıştır.

1. Üç Komutan Anıtı
2. Milis Anıtı
3. Mehmetçik Anıtı
4. Şehit Baba ve Oğul Anıtı

Dumlupınar Şehitliği, Büyük Aslıhanlar Üç Tepeler Şehitliği, Dumlupınar İlk Hedef Anıtı, Tabip Yüzbaşı Hamdi Bey Anıtı, Oyuktepe Şehitleri Anıtı, Gediz Abidesi, Şehit Sancaktar Mehmetçik Anıtı, Zafertepeçalköy Kırık Kağnı ve Üç Komutan Anıtı, Zafertepeçalköy Zafer Anıtı, Yüzbaşı Şekip Efendi Şehitliği, Tavşanlı Derbent Şehitliği Anıtı ve Cevizdere Şehitliği.

Bilecik’in Bozüyük ilçesine 20 km mesafedeki te­pede bulunan Metristepe Anıtı, Cumhuriyetin ellinci yılında “İnönü Savaşları Zafer Anıtı” olarak 1973’te yapımına başlanmış, 29.6.1975 tarihinde tamamla­narak açılışı yapılmıştır.

Millî Mücadele döneminde 12 Haziran 1919’da Amasya’ya gelen Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa, Sa­raydüzü Kışla Binası’nda bölgenin ileri gelenleri, silah arkadaşları ve kanaat önderleri ile uzun süren müza­kereler sonucu 21-22 Haziran 1919’da Amasya Ta­mimi yayımlanmıştır. Bu tamim Millî Mücadele’nin başlaması ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kurul­ması yolunda atılan ilk ve önemli adımlardan birisi olmuştur. Amasya Tamimi ile ülkenin içinde bulun­duğu durumun tespiti, Millî Mücadele’nin gerekçe­leri ve izlenecek yol ilan edilmiştir. Osmanlı döneminde Amasya ve bölgesindeki karışıklıkların önlenmesine yönelik olarak ihtiyat as­kerlerinin kalacağı bir kışla binası ihtiyacı doğmuş­tur. “Saraydüzü Kışlası” ilk olarak Amasya Merkez Saraydüzü olarak bilinen bölgede 1898 yılında inşa­sına başlanmış ve 1901 yılında yapımı tamamlanarak “Kışla-i Hümayun” adıyla hizmet görmeye başlamış­tır.

İttihat ve Terakki Cemiyeti Ankara kulüp binası olarak tasarlanmış olan Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi binası, TBMM’nin 23 Nisan 1920’de bu binada toplanması kararlaştırıldığında henüz bitiril­memiştir. Bina Ankara halkının katkısıyla kısa sürede tamamlanabilmiştir. 23 Nisan 1920 ile 15 Ekim 1924 tarihleri arasında Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi olarak kullanılan bina, daha sonra Cumhu­riyet Halk Fırkası parti merkezi ve Hukuk Mektebi olarak kullanışmış, 1952 yılında Maarif Vekâletine devredilmiş, 1957 yılında ise müzeye dönüştürülme çalışmalarına başlanmıştır. Bina 23 Nisan 1961’de “Türkiye Büyük Millet Meclisi Müzesi” olarak ziyarete açılmıştır. Atatürk’ün doğumunun 100. yılı etkin­likleri çerçevesinde, 1981 yılında restorasyon ve teşhir-tanzim çalışmaları tamamlanmasıyla 23 Nisan 1981 tarihinde “Kurtuluş Savaşı Müzesi” olarak ziyarete açılmıştır.

Başkent Ankara’da yapılması planlanan Anıtkabir’in Türk tarihini, özellikle Millî Mücadele’yi, Atatürk’ün büyüklüğünü, onun asker, inkılapçı ve devlet adamı yönlerini temsil etmesi hususunda görüş birliğine varılmıştır. Bu kapsam­da Anıtkabir’in öncelikle yerini saptamak amacıyla teşkil edilen bir komisyon, yedi aylık bir çalışma­dan sonra Anıtkabir’in yerini başkentin orta yerin­de bulunan ve her taraftan görülebilen Rasattepe (Anıttepe) olarak seçmiştir.

Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa Anadolu’daki örgütlenmeleri ve kongreleri tamamladıktan sonra Ankara’ya gelmiş, önce Ziraat Mektebi, daha sonra da “Direksiyon Binası” olarak bilinen istasyon bi­nası kendisine tahsis edilmiş, diğer bölümleri yine Demiryollarının hizmeti için kullanılmıştır. Millî Mücadele’nin harekât planları ve TBMM’nin açılması esasları da bu binada hazırlanmıştır.  Bu istasyon binası 1892 yılında inşa edilmiş ve o zamanlarda “Direksiyon Binası” olarak kullanıl­mıştır. 1919’da Başkomutanlık karargâhı ve konutu olarak bizzat Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa tara­fından kullanılmıştır. 24 Aralık 1964’te müze olarak restore edilmiş ve o günden itibaren ziyaretçilerini ağırlamaktadır.

1984 yılında “Atatürk Müzesi” olarak ziyarete açılan müzede Millî Mü­cadele döneminde yayınlanan gazeteler, Erzurum Kongresi bildirilerinin basıldığı matbaa makinesi, Erzurum Kongresi’ne katılan üyelerin fotoğrafları ve biyografileri sergilenmektedir.

30 Ekim 1918 ta­rihinde imzalan Mondros Mütarekesi’nin ülkenin birçok yerinde keyfi işgallere imkân veren madde­lerine ve özellikle de İngilizlerin İskenderun’a as­ker çıkarmasına karşı çıktığı için 7 Kasım 1918’de İstanbul’a geri çağrılmıştır. Görevini Ali Fuat [Ce­besoy] Paşa’ya devreden Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa 13 Kasım 1918’de İstanbul’a döndüğünde Şiş­li’deki eve taşınana kadar geçen birkaç günlük süre zarfında Pera Palas Oteli’nde kalmıştır. Atatürk’ün bu günlerde telde kaldığı 101 numaralı oda “Ata­türk Odası” 1981 yılında bir müze oda olarak dü­zenlenmiştir.

Yunan Ordusu’nun esir Başkomutanı Trikopis Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa’nın huzuruna bu binada getirilmiştir. General Trikopis’in silah ve kı­lıcını kurmayları İsmet [İnönü] Paşa, Yarbay Halit [Akmansu] Bey, Binbaşı Asım [Gündüz] Bey ile bir­likte teslim almıştır. General Trikopis esir olmasına rağmen, Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa tarafından Türk misafirperverliği ile ağırlanmıştır.

Madalya kelimesi Türkçeye İtalyancadan “ma­daglia” kelimesinden geçmiştir. İtalyancada “ma­daglia” kelimesi üzerinde baş sureti, şekil, tarihi bir olayı anlatan figür basılmış veya kazılmış yuvarlak madeni bir levhadır” Türkçede konuyla ilgili an­lamı ise savaşlarda başarı veya kahramanlık gös­terenlere verilen madenî bir belgedir.

Günümüzdeki anlamda madalyanın ilk kullanı­mı 1730 tarihinden sonra başlamıştır. Üzerindeki tuğradan Birinci Mahmut zamanında olduğu anla­şılan ancak hangi amaç için çıkarıldığı bilinmeyen dikdörtgen şeklinde bir madalyaya ile olmuştur. “Ferahi” adını taşıyan bu madalya altından yapıl­mıştır.

İlk yeşil kurdeleli İstiklâl Madalyaları mebuslara, kırmızı olanları Sakarya Muharebesini takiben Yusuf İzzettin Paşa, Şükrü Naili ve Salahattin Adil beyler başta olmak üzere savaşta yararlılık göstermiş olan askerlere takdim edilmiştir. Türkiye’de kişiler haricinde ilk kez TBMM tarafından 5 Nisan 1925’te Maraş şehrine İstiklâl Madalyası verilmiştir.