Biçimbilim: Sözcük ve Sözcük Yapısı

Dilbilimin bir alt dalı olan biçimbilim, anadili kullanıcılarının sözcük düzeyine ilişkin sezgisel bilgilerinin betimlemelerini yapar. Biçimbilim, sözcükler, sözcükleri oluşturan anlamlı parçalar olan biçimbirimler, bunların içyapısı ve sınıflandırılması, sözcük yapımı ve bunları yöneten kuralları inceleyen bilim dalıdır.

Dil incelemelerinde ‘sözcük’ teriminin tanımlanmasında dört farklı yaklaşım vardır ve bunlar sonucunda yazımsal sözcük, sesbilimsel sözcük, anlamsal sözcük ve dilbilgisel sözcük kavramları ortaya çıkar.

Kimilerine göre sözcükler, aralarında boşluklar bulunan harf dizilerinden oluşur. Yazıda iki ucuna boşluk verilerek yazılan bu sözcüklere yazımsal sözcük denir. Örneğin, “Keşke bir silgim olsa, bütün kötülükleri silebilen bir silgim!” tümcesinde birbirlerinden boşluklarla ayrılmış 9 adet harf dizisi mevcuttur; öyleyse, burada 9 adet yazımsal sözcük vardır. Bir yazımsal sözcüğün yazılı ve sözlü metinlerdeki yinelemelerden arındırılmış olarak tek defalık görünümü örnekçe olarak adlandırılır. Bu anlamda örnek tümcemizdeki yinelenen sözcükler olan bir ve silgim çıktıktan sonra arta kalan 7 örnekçe bulunur. Yalnız bu tanımlama yazı geleneğinin tutarlı ve sistematik olmadığı dillerde güvenilir bir yöntem olmaktan uzaktır. Örneğin, İngilizcede aynı sözcük için türlü yazma biçimlerini içeren durumlar mevcuttur. Kız arkadaş anlamına gelen girlfriend, bu şekilde aralarında boşluk olmaksızın veya girl-friend şeklinde tire işareti ile ayrılarak, hatta girl friend gibi iki ayrı sözcük olarak yazılabilir. Öyleyse bu yapı, tek bir sözcük olarak mı yoksa iki sözcük olarak mı kodlanmalıdır? Bu bakışa ilişkin bir diğer sorun da bu tanımlamanın yazı dili üzerinden yapılmış olması ve bir yapının sözcük olarak tanınması için onun yazılı olması gerektiği varsayımına dayandırılmasıdır.

Yazı geleneği olmayan dillerin de olduğu bilinmektedir, hatta bunların yazı geleneği olsa bile tüm kullanıcılarının okuryazar olmadığı da literatürde belirtilmiştir. Durum böyle olmasına rağmen, farklı iki gruptaki konuşucular da kendi dillerindeki sözcükleri kolayca tanıyabilmektedirler. Demek ki sözcük tanıma işlemi yazıdan çok konuşmaya dayalı olarak gerçekleştirilmektedir. Sözcüklerin söyleyiş özelliklerine dayanan bu görüş, konuşmada bunların olası duraklamalarla ayrılabileceği  savıyla koşuttur. Bu tanımlama sesbilimsel ölçütü kullanarak dilin sesletimine dayalı bir çerçeve çizer. Bu noktada ses zincirleri içindeki duraklama noktaları sözcük sınırlarını belirleyen ayırıcılar olarak tanımlanır. Böylece sesbilimsel sözcük kavramı ortaya çıkar. Örneğin, kulakları ağır işiten nineniz sizden söylediklerinizi tekrar etmenizi istediğinde daha yavaş ve tane tane konuşacağınızdan sözcük aralarında duraklamayı tercih edeceksinizdir. Bu duraklamalar sayesinde de dinleyiciniz sözcükleri kolayca ayırt edebilecektir. Ne var ki bu durum sadece bir olasılığın göstergesidir. Gerçekte dilin doğal kullanımında, bu gibi istisnalar dışında, yazıda olduğu gibi, sözcükler birbirlerinden boşluklarla ayrılmaz ve sanıldığı gibi de duraklamalar olmaz. Bu doğru olsaydı bilmediğimiz bir dili duyduğumuzda sözcükler arasında duraklamalar olacağından, anlamasak da bu sözcükleri ayırt edebilmemiz mümkün olabilirdi. Oysa bu söz konusu değildir. Örneğin, Japonca bilmeyen biri, bu dilde yapılan bir söyleşiyi dinlediğinde aralıksız akan ses dizileri içinde sözcük sınırlarını belirleyip bunları ayırt edemez ve böylece de ses-anlam eşleştirmelerini yapamaz.

Sözcük sınırları ses-anlam eşleşmeleri yaparak belirlenebilir.

Bu noktada sözdizimsel ve biçimbilimsel ölçütlerden yararlanılabilir. Böylelikle sözcükler artık tümcedeki konumlarına (sözdizimsel) ve bu konumların gereği olarak taşıdıkları dilbilgisel ulamlara (biçimbilimsel) göre tanımlanırlar. Bu şekilde de biçimsözdizimsel sözcük veya dilbilgisel sözcük kavramları ortaya çıkar. Örneğin, sayı, cins, durum ve uyum bilgisi taşıyan ulamlar, eklendikleri ses dizisinin ad türünden; kip, zaman, görünüş, çatı ve uyum bilgisi taşıyan ulamlar eklendikleri ses dizisinin eylem türünden bir sözcük olduğunun ipuçlarını verir.

Sözdizimsel ölçüt ise sözcüklerin tanınırlıklarını konumları ve sıralanma biçimleriyle belirler. Bu noktada temel olan sözcüklerin oluşturduğu biçim düzenini fark etmektir. Buna göre, eğer bir ses dizisi bir dilde bağımsız bir biçim, yani sözcük olarak sınıflandırılıyorsa, sistemli olarak bağımsız hareket edip taşınabilir olmalı ve görüldüğü her konumda da biçimini ve kavramsal içeriğini koruyabilmelidir.

Bir ses diziliminin sözcük olarak sınıflandırılabilmesi, anlamını ve biçimini koruyarak bağımsız hareket edebilmesine ve taşınabilir olmasına bağlıdır.

Sözcük olmanın bir ölçütü de dilde kullanılan diğer bağımsız biçimlerle karşıtsallık ilişkisi içinde bulunmaktır.

Biçimbilim çalışmalarında sözcüklerin anlamlı ve/ya görevli bileşenleri biçimbirim olarak adlandırılır.

Biçimbirimler birleştikleri diğer biçimbirimlerle bir bağı bulunan anlamlı ve/ya görevli en küçük birimlerdir.

Biçimbirimler bağımlı ve bağımsız biçimbirimler olarak iki ana gruba ayrılırlar. Bağımsız biçimbirimler anlamlı ve görevli olmalarına göre sırasıyla sözlüksel ve işlevsel biçimbirimler olarak sınıflandırılırlar. Bağımlı biçimbirimler ise bulundukları yere göre önek, içek, sonek ve ayrık ek olarak; eklendikleri birimlere yaptıkları katkıya göre de çekimsel ve türetimsel biçimbirimler olarak sınıflandırılırlar.

Dilde kendilerini ek ve sözcük olarak gerçekleştiren biçimbirimler hareket serbestileri dikkate alındığında sırasıyla bağımlı ve bağımsız biçimbirimler olarak sınıflandırılırlar.

Bağımlı biçimbirimler eklendikleri biçime yaptıkları katkıya göre türetimsel ve çekimsel biçimbirim olarak ikiye ayrılırlar.

Çekim ekleri değişmez anlamlar taşıyan, işlek ama kapalı küme üyeleriyken türetim ekleri değişken anlamları olan, yarı işlek, açık küme üyeleridir.

Sözcük parçalarının aşamalı düzeni, sözcüklerin içyapısı olduğunun bir göstergesidir.

Sözcük parçalarının birleşiminde bir sıralama gerektiren bu hiyerarşik düzene göre çekim ekleri için aşağıdaki evrenseller listelenmiştir: türetim ekleri çoklukla çekim eklerinden önce, ad çekimlerinde sayı ekleri durum eklerinden önce ve  eylem çekimlerinde çatı ekleri görünüş eklerinden, görünüş ekleri zaman eklerinden, zaman ekleri kip eklerinden, kip ekleri kişi ve sayı eklerinden önce.

Türetim eklerinin sıralanmasında ise bazen ekin hedeflenen konu kapsamı, bazen de yine ekin taban seçimine ilişkin kurallar etkili olur.

Yapısal bulanıklık, birden fazla yapılanma biçimine izin vererek birden fazla anlam ortaya çıkmasına neden olan durumdur.

Dilbilimciler dilde gerçekleşen bazı dil olaylarını anlayıp açıklayabilmek için çeşitli varsayımlardan hareket ederler. Bunlardan biri dil çözümlemelerinin iki düzlemde ele alınması gerektiği varsayımıdır. Bu düzlemlerden biri anadili kullanıcısının zihnindeki soyut örtük bilgiyi içeren derin yapı, diğeri ise bu bilginin kullanıma dökülerek konuşma aracılığı ile somutlaştırıldığı yüzey yapı.

Biçimcik, zihindeki soyut biçimbirimin yazılı dilde yazılarak, sözlü dilde ise sesletilerek ortaya çıkan somutlaşmış biçimidir.

Dilde kimi anlamlar biçimbirimlerin sıralanmasıyla değil biçimbilimsel süreçler yoluyla ifade edilirler. Ünlü değişimi buna bir örnek olarak gösterilebilir. Ünlü değişimi, sözcük içi ses değişimlerinin bir biçimbirime karşılık gelmesidir.

Bazen görülebilir somut bir karşılığı olmayan biçimbirimler vardır. Bunlar da sıfır biçim olarak anılırlar.

Sıfır biçim, söyleyişte sesletilmeyen ama karşıtsal anlam taşıdıkları için anadili konuşucuları tarafından varlığı bilinen biçimbirimdir.

Boş biçim, söyleyişte sesletilen ancak biçimbirim karşılığı olmayan biçimlerdir.

Alaşım biçim, birden fazla biçimbirime karşılık gelen tek biçimdir.

Dilbilimde sözlük kavramı, dilde kullanılan sözcüklerle bunlara ilişkin özgün bilgileri listeleyen ve sözlükçe olarak anılan soyut bir sistem olarak anlaşılmaktadır. Sözlükçede, yani zihin sözlüğünde, kaydı bulunan her girdi, kendi tanınabilirliğini sağlayacak sesletim, sözdizim ve anlam özelliklerine ilişkin bilgilerle donatılmıştır

Nedensizlik, dilde ses ve anlam arasındaki bağın rastlantısal olduğunu gösteren ilkedir.

Sözlükbirimler varlık, nesne, düşünce, hareket ve durumlara işaret ederler. Hiçbir dilde, evrende tanık olunan bu ögelerin sayısı kadar sözlükbirim yoktur. Bunun yerine amacı türetme ve birleştirme yoluyla yeni sözcükler yapmak olan sözlüksel biçimbilim süreçleri işletilerek bu ögeler genişletilir ve yeni kavramlara işaret eder hale getirilirler. Dilci, dilli, dilsiz, dilcilik gibi türemiş sözcükler, daha basit yapılı dil sözcüğünden farklı kavramlara işaret ederler. Biçimsel olarak dil-ci, dil-li, dil-siz, dil-ci-lik parçalarına ayrılırlar. Bunlar gibi ekleme yoluyla yeni sözlükbirimler yapmaya türetme adı verilir. Dilici, aradil, kaynandili gibi bileşik sözcükler ise iki sözlükbirimi birleştirme yoluyla oluşturulur. Türemiş ve bileşik sözcüklerin her biri türetildikleri sözlükbirimle bağıntılarını koparmadan yeni bir kavrama işaret ettiği için sözlükçede ayrı maddeler olarak listelenir ve kavramsal ortaklıkları sebebiyle bir sözcük ailesi oluşturur.

Sözlükbirimlerin bir dilbilgisel ulamı yansıtan türlü biçimleri olan sözcükbiçimlerin oluşturduğu bütünlüğe dizi denir. Bir dizi içinde kural işletilerek ortaya çıkan bu somut görünümler çekimsel biçimbilimin çıktılarıdır.

Sözlükçe, dilin nedensizlik temelinde barındırdığı ögeleri listeleyen soyut bir sitemdir. Girdileri, her maddeye ilişkin ses, anlam ve
ulam bilgisini içerir.