Dillerin Sesleri: Sesbilgisi

Dilin ifade edildiği iki kanal bulunmaktadır: (i) duyma-konuşma kanalı, (ii) görme-işaretleme kanalı.

İnsan dili konuşma ya da işaretleme yoluyla ifade edilir.

Yazı, sesin erişemediği uzaklıkta olan kişiler arasında haberleşmeyi ve bilgi aktarımını sağlar. Yazının temel işlevi bilginin kalıcılığını, sürekliliğini sağlamaktır.

Türkçe "bir ses bir harf" ilkesi üzerine kurulu yazı türüdür. Örneğin, Türkçe ben sözcüğündeki b, e, n sesleri alfabede b, e, n harfleriyle ‘bir ses, bir harf ’ ilkesine uygun biçimde yazılır. İngilizcede ise this, the, these sözcüklerinin ilk sesi yazıda th olarak iki harf ile yazılmaktadır. Ayrıca, bir harfin temsil ettiği sesin niteliği İngilizce ve Türkçede farklılık göstermektedir. Türkçede e harfi ile temsil edilen ses ile İngilizcede aynı harf ile temsil edilen ses farklıdır; örn. Türkçede ses, sen, ev ile İngilizce men, women, beet sözcüklerini karşılaştırdığımızda Türkçedeki e harfinin bu üç sözcükte birbirine çok yakın sesleri temsil etmekte olmasına karşın İngilizcede üç sözcükte de farklı sesleri temsil etmektedir.

Bütün dillerdeki sesleri kaydetmeyi ve yazabilmeyi amaçlayan dilbilimciler için dillerin kullandığı alfabeler yetersizdi. Yazı sistemlerindeki tutarsızlıklardan arınmak, bütün dillerin seslerini tutarlı ve ayrıntılı bir biçimde kaydedebilmek ancak ‘bir ses
bir sembol’ ilkesinin gerçekleştirilmesi ile mümkün olabilir. Bu amaçla 19. yüzyılda dilbilimciler tarafından özel bir alfabe geliştirilmiştir: Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi (International Phonetic Alphabet,
IPA). Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi ‘bir ses bir sembol’ ile ‘bir sembol bir ses’ ilkeleri üzerine kuruludur. Sembollerin her biri yalnızca bir sesi temsil etmektedir. Örneğin, İngilizcede this, the, these sözcüklerinde baştaki tek bir sesin yazıda th harfleri ile gösterilmesine karşın Uluslararası Sesbilgisi Alfabesinde bu ses [ð] olarak tek bir sembol ile gösterilir.

Sesbilgisi seslerin fiziksel oluşumunu inceler. Sesbilgisinin 3 alt alanı vardır: akustik sesbilgisi, dinleyiş sesbilgisi, söyleyiş sesbilgisi.

Akustik sesbilgisi: Ses dalgalarının frekansı, formatları ve hızı gibi fiziksel özelliklerini ve sesin fiziksel boyutlarını inceler.

Dinleyiş sesbilgisi: Sesin dinleyici tarafından algılanma boyutunu inceler.

Söyleyiş sesbilgisi: Konuşucunun çıkardığı seslerin oluşturulmasındaki fiziksel hareketlerin niteliğini inceler.

Gırtlağın içinde dış kenarlarından gırtlağın duvarlarına yapışmış ama ortadan herhangi bir yere bağlı olmayan ince iki kas bulunmaktadır. Bu kaslar ses telleridir. Ses telleri açık ya da kapalı olabilir. Kapalı konumdayken ses telleri aralarında herhangi bir boşluk olmayacak derecede birbirlerine yakındır. Kapalı konumda olan ses tellerinin hava akımının geçmesini engellemesi
sonucu hava geçmek için onları alttan iter. Bu zorlama ses tellerini titretir. Ses tellerinin titremesiyle oluşan sesler ötümlü seslerdir. Hava akımı gırtlaktan geçtiği sırada, ses telleri ayrıksa, açık konumdadırlar. Hava akımı bu açıklıktan geçerken ses tellerini titretmez. Bu sırada oluşturulan ses ötümsüzdür.

Başlatıcılar, seslerin oluşmasını sağlayan hava akımını dışarı iterek ya da içeri çekerek iki ayrı biçimde başlatır. Havanın dışarı itilmesi ile oluşturulan sesler püskürtmeli seslerdir. Havanın içeri çekilmesi ile oluşturulan sesler ise emmeli seslerdir.

Ünsüzler sesbilgisel özellikleri bakımından üç boyutta incelenir: (i) oluşma noktası (ii) oluşma biçimi (iii) gırtlak durumu

Oluşturucular ağız içindeki konumlarına bağlı olarak alt ve üst oluşturucular olarak adlandırılır. Alt çene organları alt oluşturucular, üst çene organları üst oluşturuculardır. Açıp kapanma hareketini yapan çene üzerinde bulunmaları bakımından alt oluşturucular hareketlerinde daha serbesttir ve bundan dolayı üst oluşturuculara oranla ses oluşumunda daha etkindir. Alt ve üst oluşturucular ağzın dış noktasından içeri doğru olmak üzere şöyle sıralanır:
a. alt oluşturucular: alt dudak, alt dişler, dil
b. üst oluşturucular: üst dudak, üst dişler, diş yuvası, diş yuvası arkası, öndamak, damak, artdamak, küçük dil, boğaz, gırtlak

Oluşma biçimi oluşturucuların birbirlerine yaklaşma derecesini ve oluşma noktasında hava akımının geçiş biçimini belirtir: (i) patlamalı, (ii) sürtünmeli, (iii) patlamalı sürtünmeli, (iv) genizsil, (v) kayıcı ve (vi) akıcı ünsüz olmak üzere 6 ünsüz sınıfı vardır.

[b] ötümlü çiftdudaksıl patlamalı

[t] ötümsüz dişyuvasıl patlamalı

[s] ötümsüz dişyuvasıl sürtünmeli

[ʤ] ötümlü dişyuvası-ardı patlamalı-sürtünmeli

[g] ötümlü artdamaksıl patlamalı

[ŋ] artdamaksıl genizsil patlamalı

Ünlülerin oluşturulmasında etkin olan sesbilgisel özellikler şöyledir:
(i) dilin ağız içindeki konumu
(ii) ağzın açıklık/kapalılık derecesi,
(iii) dudakların yuvarlak olup olmaması

Bürünsel özellikler, bir ünlü ya da seslemin diğerlerine göre daha belirgin ve kuvvetli olduğunu belirten vurgu, konuşurken ses perdesinin düzeyini belirten ezgi ve seslerin oluş sürelerini belirten uzunluk gibi parça-üstü ses olgularıdır.

Vurgu, sözcüğü oluşturan seslemlerden birinin diğerlerinden daha belirgin, kuvvetli ve yüksek tonla söylenmesi olarak gerçekleşir. Vurgu birden fazla seslemli sözcükler arasında anlam farkını belirtebilir; örneğin Türkçede iki seslemli olan bebek biçimi, vurgunun bulunduğu seslemin niteliğine bağlı olarak farklı anlam taşır: beBEK ‘insan yavrusu’, BEbek ‘İstanbul’da bir semt’. Sesbirimleri aynı olan biçimlerin iki ayrı sözcük olduğu vurgu farkı ile belirtilmektedir.

Bir dilde bir sözcenin söylenişi sırasında sesin yükselme-alçalma örüntüsü o dilin ezgi örüntüsünü oluşturur.

Ezgi dillerinde ezgi, sözdizimsel yapılar arasında anlam farkı belirtir. İngilizce bir ezgi dilidir. Ezgi dillerinde düz tümce, Evet-Hayır sorusu, Soru-Sözcüklü Soru yapılarının ezgi örüntüleri farklıdır; bir yapı, biçimbirimsel ya da sözdizimsel değişikliğe uğramadan, ezgi örüntüsünün değiştirilmesi ile başka bir yapının işlevini ifade edebilir. Örneğin, İngilizcede ses perdesi sözce sonunda alçalan düz tümce yapısı, yükselen ezgi ile söylendiğinde Evet-
Hayır Sorusunu belirtir. Alçalan ezgi [\], yükselen ezgi ise [/] işaretleri ile gösterilir. 

Düz tümce: 2You have eaten your 31breakfast.\
Evet-Hayır Sorusu:

Sözdizimsel: 2Have you eaten your 33breakfast?/
Ezgisel: 2You have eaten your 33breakfast./

Görsel kanalı kullanan işaret dilleri sessel dillerle ifade edilebilen her anlam, duygu ve düşünceyi aktarabilen doğal dillerdir.

İşaret dillerinde anlamlı birimler el işaretleri ile yüz ve vücut hareketlerinden oluşan eldışı hareketlerin eşzamanlı oluşturulması ile ifade edilmektedir. İşaret dillerinin birimleri olan işaretlerin oluşturulmasında işlevsel olan özellikler şunlardır:

(i) El işaretleri

El ve parmaklar
El hareketleri

(ii) Eldışı işaretler

Baş ve yüz hareketleri
Vücut hareketleri

İşaret dillerinde bazı işaretler sözcüksel düzeyde el-dışı hareketler ile eşzamanlı olarak oluşturulur, el-dışı hareketlerinin yer almaması dilbilgisi-dışı olur. Örneğin, TİD’de pis, kötü, kirli anlamlarına gelen işaretler aynı el işareti ile ifade edilir. Bu işaret serçe parmağın seçilerek vücuttan uzak konumda kısa ve sert hareketlerle sallanırken yüz ifadesi de her anlam için farklı biçimde buruşturularak oluşturulur. Bu işaretlerde yüz ifadenin oluşturulmaması durumunda işaret dilbilgisi dışı olarak değerlendirilmektedir.