Sesbilim

Sesbilim, bir dilde sözcüklerde anlam farkı yaratan seslerin niteliğini, biçimbirimler içinde dizilişini, değişimlerini inceler ve bunların
kurallarını belirler.

Sesbirimler bir dilde sözcükler arasında anlam farkı yaratan seslerdir. Sesbirimler karşıtsal dağılım içindedir.

En küçük çift, iki sözcük arasında anlam farkının yalnızca bir ses tarafından oluşturulduğu sözcüklerdir.

İki ses en küçük ikiliden birbirinin yerine geçtiğinde anlamsal farklılığa yol açarsa bu iki ses o dilde birer sesbirimdir ve aralarındaki dağılım karşıtsal dağılımdır. Örneğin; en küçük çift oluşturan pil, bil, dil, kil, bel, sel, kel sözcükleri arasındaki anlam farkı sözcük başındaki p, b, d, k, s seslerinin bulunmasından kaynaklanmaktadır; birer ünsüz sesbirimi olan p, b, d, k, s seslerinin bulunması sözcükler arasında anlam farkı yaratmaktadır. Bu da göstermektedir ki Türkçede p, b, d, k, s sesleri karşıtsal dağılım içindedir. Sesbirimler dilbilimde eğri çizgiler arasında gösterilir: /p/, /b/, /d/, /k/, /s/.

Türkçenin ünlü sesbirimleri şunlardır:

/i / ön kapalı düz ünlü: iz, iplik, ince v.b.
/y / ön kapalı yuvarlak ünlü: ünlü, üst, üsküdar v.b.
/e / ön yarı-kapalı düz ünlü: emek, eş, enişte v.b.
/oe /ön yarı-kapalı yuvarlak ünlü:ön, öksüz, ölüm v.b.
/u / arka kapalı yuvarlak ünlü: uzun, us, un v.b.
/ɯ / arka kapalı düz ünlü:ıssız, ılık, v.b.
/o / arka yarı-kapalı yuvarlak ünlü: odun,
/a/ arka açık, düz ünlü: ak, al

Bir dilde bir sesbirimin değişkelerine sesbirimcik denir. Türkçede /n/ sesinin [n] ve [ŋ] olmak üzere iki sesbirimciği bulunmaktadır.

Türkçede /e/ ünlüsü sen sözcüğünde olduğu gibi genizsil ünsüzlerden önce geldiğinde [ε], ev,et,ek gibi diğer
durumlarda ise [e] olarak iki sesbirimciği olarak gerçekleşmektedir.

En küçük çiftlerde iki ses birbirinin yerine geçme ilişkisi içinde değilse aralarındaki dağılım bütüncül dağılımdır, bir sesbirimciğin bulunduğu konumda diğeri bulunmaz.

Sesbirimcikler, temel ses özellikleri bakımından birbirine benzeyen ancak sözcük içinde bulunduğu konuma
ya da önünde ya da arkasında bulunan sese bağlı olarak bazı özelliklerinde birbirinden farklı olan ses
oluşumlarıdır. Dillerde benzer özelliklere sahip seslerin benzer sesbilgisel özellikler göstermesi ise onların doğal ses sınıfı oluşturmalarından kaynaklanmaktadır. Doğal ses sınıfı aynı temel özelliklere sahip olan seslerden oluşan ses sınıflarıdır.

Bir sözcükte bir sesbilgisel özelliğin artı [+] değeri, diğer sözcüklerdeki eksi [-] değeri ile karşıtlık ortaya çıkardığında, o sesbilgisel özellik incelenen dil için ayırıcı özelliktir. Türkçede pil ve bil sözcüklerinde olduğu gibi çiftdudaksıl patlamalı sesin ötümlü ya da ötümsüz olması, anlam farkı yaratmaktadır. Buna göre, Türkçe için ötümlülük/ ötümsüzlük ayırıcı özelliktir.

1. Akıcı ünsüzler
2. Ötümsüz sürtünmeli ünsüzler

1. Ünlü genizsilleşmesi
2. Genizsil Benzeşmesi
3. Ses Düşmesi
4. Ses aktarımı

Dillerde ünlüler olduğu kadar ünsüzler de sözcüklerin söylenişinde sözcük içinde bulundukları konum ya da önlerinden ya da arkalarından gelen seslere özellikleri bakımından uyum sağlarlar. Bunun bir örneğini Türkçede şimdi gibi bazı sözcüklerde genizsil ünsüz /m/’nin oluşma noktası bakımından arkasından gelen ünsüz ile benzeşmesinde görebiliriz.

Kök     Sesbirimsel Sesbilgisel

şimdi   /ʃimdi/         [ʃindi]

Türkçede bazı yer belirteçleri, ne-soru sözcüğü ile yapılan sorularda ses düşmeleri olmaktadır.

Kök        Sesbilimsel       Sesbilgisel

içerisi       /itʃerisi/            [itʃersi]
içeride      /itʃeride/           [itʃerde]
dışarısı      /dɯʃarɯsɯ/      [dıʃarsɯ]
dışarıda     /dɯʃarɯda/      [dɯʃarda]

Sözcüklerin sesletiminde ölçünlü dildeki dağılımdan farklı olarak sözcük içindeki seslerin dizimindeki
farklı ses sıralamasına ses aktarımı denir. Örneğin Türkçede bazı anadili konuşurlarının kibrit sözcüğünü, kirbit olarak akıcı /r/ sesi ile ötümlü patlamalı ses olan /b/’nin yerini değiştirerek söylediği gözlemlenmektedir.

Türkçe de benzer bir sesdizimsel özellik sergiler. Türkçe kökenli çok seslemli sözcüklerde de seslemlerin ünlüleri arasında ünlü uyumu vardır: Sözcük içindeki ünlüler ön ve arka özellikleri bakımından uyum gösterir.

Bürünsel özellikler vurgu, ezgi ve perde değişimleridir. Söyleyişte belirli ezgi ve vurgu yapılarıyla oluşan sesletimsel özelliklere bürünsel özellikler denir. Bürünsel özellikler sözcüklerin ve yapıların arasında anlam farkı yapar. Öbek ve tümce anlamı açısından ele alınan bürünsel özellikler parçalar üstü sesbilimsel özellikler’dir.

Vurgu sözcük, öbek ve tümce vurgusu olarak üç düzeyde incelenir. Üç düzeyde de, o düzeyi oluşturan birimlerden diğer birimlere göre daha kuvvetli oluşturulan birim birincil vurguyu taşır.

Türkçede vurgu, birincil ve zayıf vurgu olmak üzere iki vurgu düzeyinde gerçekleşir.

a. ³Biraz daha çorba¹\. (Daha çorba istiyorum) [³ bıRAz dA: tʃoRbA ¹\]
b. ²Biraz daha çor³ba³/ ?(Biraz daha çorba ister misiniz?) [² bıRAz dA: [tʃoRbA]

a. ²ʃe³ker¹\. (Bu tuz değil, şeker./ Ben şeker istiyorum) [² Se³cER¹\]
b. ²ʃe³ker³/? (Biraz daha şeker ister misiniz?) [²tʃe ³chER ³/]