Sesbilimsel Süreçler

Hem sözcüklerin hem de sözcükleri oluşturan  biçimbirimlerin diğer seslerden ne şekilde etkilendiğini inceler. Başka bir deyişle, dillerde sözcüğün köküne ya da gövdesine eklenen ekler, diğer biçimbirimlerin sesbilimsel özellikleri ile etkileşim içinde olabilir ve sözcüğün seslendirişini belirleyen değişiklikleri tetikleyebilir. Böylece, sözcüğün kökün, gövdenin ve eklenen ekin sesbilimsel özellikleri, biçimbirimlerin söylenişlerinde farklılıklara yol açabilir; örneğin Türkçedeki çoğul eki /lAr/, eklendiği gövdenin son ünlüsünün ön ya da arka ünlü olmasına bağlı olarak ek-ler ve at-lar olarak [ler] ya da [lar] olarak söylenir.

Kısa yanıt "Hayır"dır.  Sesbilimsel süreçler dil yapısının doğal bir özelliğidir. Ancak bir dilde hangi ses değişim süreçlerinin uygulandığı, bu süreçlerin biçimbirimlerin
söylenişinde ne tür değişikliğe yol açtığı ve hangi koşullarda uygulandığı o dile özgüdür. Diğer bir deyişle, sesbilimsel süreçler evrensel dilbilgisinin birer parçasıdır, ancak uygulanmaları dile özgüdür. Örneğin, ünlü uyumu Türkçede ve başka bir kaç dilde de vardır; ama başka dillerde yoktur. 

Biçimbirim, herhangi bir dilde en küçük anlamlı birim olarak tanımlanır.

Türkçenin çoğul eki /lAr/’ın biçim-sesbirimsel değişkelerini incelediğimizde ekin eklendiği sözcüğün son ünlüsünün ön ya da arka ünlü olmasına bağlı olduğunu görürüz. 

Buna Sesbilimsel Koşullandırma adı verilir. 
Türkçede [ler] ve [lar] olarak iki biçimbirimciği olduğunu gözlemlediğimiz çoğul eki, Türkçe konuşurlarının sesbilgisel bilişlerinde tek bir birim olarak listelenmektedir. Türkçe konuşurlarının sesbilgisel bilişlerinde sesbilimsel göstergesinin {-lAr} olarak listelenen çoğul eki, balık ve çiçek sözcüklerine eklendiğinde ses uyumu kuralının uygulanması sonucu sesbilgisel düzeyde [lar] ve [ler] olarak gerçekleşir. 

Türkçede çoğul ekindeki ünlünün açık ünlülerden [a] ya da [e] olarak gerçekleştiğini gösterir. Türkçenin çoğul ekinin biçimbirimciklerini türeten kural şöyledir: Son sesleminde ön ünlü bulunan bir sözcüğe çoğul eki [-lAr] eklendiğinde, ekin ünlüsü ön düz ünlü olan [e] olarak gerçekleşir; diğer durumlarda çoğul ekinin ünlüsü açık arka düz ünlü olan [a] olarak gerçekleşir.

Ses değişiklikleri, bir ses sınıfında bireysel seslere değil, tüm üyelere uygulanır. Bunlar, anadili konuşurlarının bilişindedir. Yabancı dil öğrenen kişilerden farklı olarak bilinçli olarak öğrenilmiş kurallar olmayıp çocukların anadillerini edinirken içselleştirdikleri kurallardır. Çocuklara yetişkinler tarafından öğretilmiş bilgi değildir; 0-3 yaş dilimi içindeki çocuklar, çevrelerindeki yetişkinlerden duydukları ifadelerden, anadillerinin kurallarını içselleştirirler. Dilbilimciler, yetişkinlerin dilbilgisinin kurallarını betimlemeyi ve açıklamayı amaçlamaktadır.

1, 2 ve 3.  grup sözcüklerde yani İngilizcedeki çoğul ekinin [s],[z], [Əz] biçimbirimciklerin sözcüklere dağılımının kurallı olduğunu göstermektedir. Bu kurallar İngilizceyi anadili olan konuşan bireylerin dilleri ile ilgili olarak içselleştirmiş oldukları ögelerdendir. Dağılımları dildeki sesbilimsel özellikler tarafından koşullandırılan biçimbirimcikler sesbiçimbirimsel dağılım içindedir ve sesbiçimbirim olarak adlandırılır. Anadili konuşurları kendi dillerindeki sözcüklerin sesbilimsel göstergeleri olduğu gibi sesbilimsel kurallarını da içselleştirmişlerdir.

4. gruptaki sözcüklerin ise çoğul biçimleri düzenli değildir. Biçimbirimcikler sesbilimsel kurallara uygun değildir; bu listedeki her sözcüğün çoğul biçimi farklı bir özellik sergilemektedir. Bu örnekler de göstermektedir ki, İngilizcede çoğul ekinin çok sayıda biçimbirimciği vardır. Bunlardan ilk üçünün dağılımı düzenli olup 4. sırada bulunan sözcüklerin ise çoğul biçimi düzensizdir. Bunlar biçimbirimsel koşullandırılmış biçimbirimciklerdir. Bu tür koşullandırılmış biçimbirimcikleri olan sözcüklerin biçimbirimcikleri, kurallı olmadıkları için anadili konuşurları tarafından yabancı dil öğrenenlere benzer biçimde bilinçli olarak öğrenilir.

Bunlar (i) ses benzeşmeleri, (ii) özellik değiştirmeleri (iii) ses ve bazı durumlarda seslem düşmeleri, (iii) ses ve bazı durumlarda seslem eklemeleri, (iv) seslerin sözcük yapısı içinde yer değiştirmesi gibi etkiler yaratan değişik süreçler dillerin sesbilim-biçimbilim yapılarında görülmektedir.

-DA ve -DAn son ekleri sözcüğün son sesine göre değişebilir: 

Taş-tan     duvar_dan 

gibi 

Ses benzeşmesinin, biçimbirimleri seslendirirken birbirlerine benzeyen özellikler taşıyan seslerin söyleyişinin yakınındaki seslere benzemesidir. 

Ses benzeşmesi, biçimbirimlerin ünlülerini olduğu kadar ünsüzlerini de etkilemektedir.  Türkçedeki ünlü uyumu ses benzeşmesine bir örnek olabilir. 

Dillerde, sesler sözcük içinde bulundukları konuma bağlı olarak bazı özelliklerini değiştirebilirler. Özellik değiştirme örneklerinden biri bir çok dilde görülen sözcük yapısı içinde son konumda bulunan ünsüzlerin ötümsüzleşmeleridir. Almanca ve Türkçe gibi dillerde, sözcük sonunda bulunan ötümlü ünsüzler
ötümsüz olarak seslendirilir. Almancadan alınmış aşağıdaki sözcüklere bakalım:

Tag [ta:k] ‘gün’   Tage [ta:ge] ‘günler’
Hund [hunt] ‘köpek’ Hunde [hunde] ‘köpekler’

Türkçede ise "dolab" "dolap" şeklinde telaffuz edilir. Yani son ses ötümsüz hale gelir. 

Dillerde  sözcüklerin sesbilgisel göstergelerinde, yani söylenişinde, sözcüğün sesbilimsel göstergesinde bulunan sesler düşürülmektedir. Türkçede bunun örneğini hızlı konuşma ortamında, bazı sözcük ve biçimbirimlerde düşürülen ünlü ve ünsüzlerde görmekteyiz. Ses düşmesi, sözcük türüne göre, tek ünlünün düşmesi veya bir veya birden çok seslemin düşmesi olarak uygulanmaktadır.

Örneğin, "Ahmet" sözcüğünde /h/ sesi düşürülebilir. 

Yine Türkçede "ne olur" yerine  "[no:lur]" denebilir. 

Türkçede /s/ düşmesi bir örnek oluşturabilir. 

Ünlüsü kapalı ünlü /I/ olan Türkçe üçüncü tekil iyelik sonekinin ilk sesi olan [s], eklendiği sözcüğün son sesine bağlı olarak düşürülür. "Çay, sav, ev" gibi son sesi ünsüz olan kök ve gövdelerden sonra /s/ sesi düşürülür, "oda, ütü" gibi sonsesi ünlü olan gövdelerden sonra ise /s/ düşürülmez.

Dillerde sesbirimler sesin sözcük içinde bulunduğu konuma bağlı olarak sesbilimsel gösterimlerinden değişik özellikler sergileyebilir. Özellik değiştirme kuralının örneklerinden biri Türkçedeki ötümsüz patlamalı sesler olan /p/, /t/, /k/’nın soluklanmasıdır.  Bu patlamalı sesler vurgulu seslem başında soluklu olurlar. 

Ünlü Yükselmesi Türkçede gelecek zaman -(y)AcAk eki, sonsesi açık ünlü olan eyleme eklendiğinde bu ünlü kapalı ünlüye dönüştürür.

bekleyecek /bekle + jedʒek/ → [bekli:dʒek]
arayacak /ara + jacak/ → [arıyacak]

örnekleri verilebilir. 

Türkçede ilk sesi olan akıcı /l/ sesi olan {-lAr} biçimbirimi son sesi genizsil ünsüz olan on, bin gibi sözcüklere eklendiğinde akıcı özelliğini değiştirip bu sözcüklerin genizsil ünsüzü ile benzeşmesi sonucu dişyuvasıl genizsil [n] olarak seslendirilir.

"on-lar" sözcüğü [onnar] olarak telaffuz edilebilir. Çünkü çoğul ekinde /l/ sesi /n/ olarak sesletilir. 

Bu ünsüz düşmesidir. 

Dillerde biçimbirimlerin sesbilgisel değişkeleri İngilizcedeki çoğul eklerinin  örneklerde görüldüğü  gibi biçim-sesbilimsel süreçler yoluyla türetildiği gibi, bazı biçimbirimcikler sesbilimsel koşullandırma ile türetilmemektedir.  Buna örnek olarak CHILD ve CHILDREN sözcükleri olabilir. 

Dillerde sözcüklerin dilbilgisel özellikleri de biçimbirimciklerin dağılımını koşullandırabilir. Örneğin Farsçada sözcüğün göndergesinin insan ya da insan-olmayan özelliğine bağlı olarak gövdeye çoğul ekinin değişik biçimbirimcikleri eklenir:
Farsça çoğul yapımı
-an mærd ‘erkek’                 mærd-an ‘erkekler’
geda ‘dilenci’                       geday-an ‘dilenciler’
-ha gorbe ‘kedi’                   gorbe-ha ‘kediler’
ettefaq ‘olay’                        ettefaq-ha ‘olaylar’

Sesbilimsel süreçlerin kurallı olduğunu kanıtlayan olgulardan biri dil sürçmeleridir. Dil sürçmeleri genellikle günlük konuşmada ortaya çıkar. Türkçede kaydedilmiş bazı dil sürçmeleri şöyledir:
Saba çarfetmiyorum
Gazla kaş arası
Çat taslasın...
Mustafa Çandal salıyorr..
Çayıf keyi içinn...
Buradaki ses değişimleri kurallıdır. Saba çarfetmiyorum ve Mustafa Çandal salıyorr sözcüklerin ilk
sesleri yer değiştirmiş, Çat taşalsın da ise çatlasın eyleminin ilk seslemi ile taş yer değiştirmiştir. Gazla kaş
arası’nda ise deyimin ilk iki sözcüğü olan kaş ve göz yer değiştirmiş, aynı zamanda göz sözcüğünün ünlüsü
kaş sözcüğünün ünlüsüyle değiştirilmiştir. Çayıf keyi için’de birinci sözcüğün son sesi olan akıcı /r/ düşürülmüş ve ikinci sözcük keyf’in son sesi yer değiştirip ilk sözcüğün yerinde oluşturulmuştur