Dış Ticaret ile İlgili İş Modelleri

Sözleşmeye dayalı iş modelleri lisans anlaşması (licensing), imtiyaz hakkı (franchising), sözleşmeli üretim (contract manufacturing), yönetim sözleşmesi (management contracts) ve montaj operasyonları (assemble operations) olarak açıklanabilir.

Royalty, genellikle satışlar üzerinden hesaplanan ve lisans alan işletmenin lisans veren işletmeye ödediği ücreti ifade etmektedir.

İmtiyazlı lisans anlaşması veya üretim imtiyaz hakkı olarak da adlandırılan franchising, iki işletme arasında gerçekleştirilen ve lisans anlaşmasına benzeyen bir yöntemdir.

Sözleşmeli üretim, bir outsourcing yöntemi olarak ürün üretiminin dış piyasada yerel bir üretici tarafından yapılmasını ifade eder. Diğer bir ifadeyle vekâlet yoluyla yapılan yabancı imalat olarak tanımlanabilir. 

Yönetim sözleşmesi temel olarak bir işletmenin, finansal kaynağı sağlayan başka bir işletmeye yönetim hizmeti veya yönetici personel sağlamasını ifade eder (Kotler ve Armstrong, 2017). Diğer bir ifadeyle yönetim sözleşmesi, uluslararası bir işletmenin, başka işletmenin faaliyetinin bir kısmını ya da tamamını yönetmek üzere karşılıklı yapılan bir anlaşma olarak tanımlanabilir. Bu yöntemde işletme sahip olduğu insan kaynaklarının belirlenen bir bölümünü, diğer bir işletme tarafından kullanılması üzere transfer edebilir. Bu bağlamda sözleşme konusu, diğer iş modellerinden farklı olarak ürün değil, belirli bir hizmet veya yönetici personel üzerinedir.

İhracat ve yerli üretimin bileşimi olan montaj operasyonları, en basit tanımı ile üretilen parçaların birbiriyle uyumlaştırılması ya da bir araya getirilmesidir. Diğer bir tanıma göre ise ana işletmeden gönderilen parçaların ve girdilerin nihai ürünü oluşturmak üzere yurtdışı piyasalarda birleştirilme sürecini ifade eder (Cengiz vd., 2007). Bu bağlamda anahtar sıkma anlaşması olarak da adlandırılan bu yöntem, ürün parçalarının belirli bir bölümünün ya da tamamının belirlenen bir ülkede imal edilip ilerleyen süreçte montajının bir başka ülkede yapılmasını içermektedir.

Yatırıma dayalı iş modelleri ortak girişimler (joint venture), anahtar teslim projeler (turnkey projects), yurtdışına doğrudan yatırım (foreign direct investment), uluslararası birleşme ve satın almalar (merger and acquisitions) ve konsorsiyum (consortium) olarak sıralanabilir.

Ortak girişim (joint venture), iki veya daha fazla işletmenin bir araya gelerek belirli bir ürün/piyasa alanında işbirliği yapmalarıyla ortaya çıkan bir oluşum olarak ifade edilebilir.

Anahtar teslim proje, uluslararası bir işletmenin bir üretim tesisi kurması, bu tesiste çalışacak personele eğitim vermesi ve projenin sona ermesi ile birlikte tesisin faaliyete hazır hâle getirilmesini kapsamaktadır.

Uluslararası satın alma, bir işletmenin başka bir işletmeyi bünyesine katmasıdır ve sonucunda yeni bir işletme ortaya çıkmaz. Birleşme ise iki veya daha fazla işletmenin özellikle ölçek ekonomisinden yararlanmak amacıyla sahip olduğu farklı imkânları birleştirerek ortaklığa gitmelerini ifade eder ve birleşme sonucunda yeni bir işletme meydana gelir.

Konsorsiyumlar, ulusal ya da uluslararası alanda, aynı veya farklı ülkelerden, benzer ya da farklı uzmanlığa sahip birden daha fazla işletmenin, altyapı
projeleri gibi büyük sermayeye gereksinimine ihtiyaç duyulan yatırımlarda, riskleri paylaşarak finansman sağladıkları anlaşmalardır.

Reexport ticareti olarak da adlandırılan transit ticaret, yurtdışında ya da serbest bölgede yer alan bir işletmeden veya antrepodan satın alınan ürünlerin, ülke üzerinden transit olarak ya da doğrudan yurtdışına ya da serbest bölgede yer alan bir işletmeye veya antrepoya satılmasıdır.

Dış ticarette aracılar, uluslararası piyasalarda doğrudan ithalat ve ihracat faaliyetleri gerçekleştirmek üzere yeni işletmeler kurabilecekleri gibi farklı iş modellerini de tercih edebilirler. Söz konusu modeller temel olarak acente, distribütör, toptancı, perakendeci ve elektronik ticaret olarak sıralanabilir.

Outsourcing, daha önceden işletme tarafından yönetilen faaliyetlerin uzun vadeli olarak tedarikçi işletmelere devredilmesini ifade etmektedir.

Dış kaynak kullanımının odak noktası olan temel yetenek, işletmeyi diğer işletmelerden farklı kılan, rakipleri tarafından kolayca taklit edilemeyen ve hedeflere ulaşmada önemli rol oynayan bilgi, beceri ve yeteneklerin toplamıdır. İşletmenin sahip olduğu temel yeteneğin özellikleri şu şekildedir (Özbay, 2004);

• Zamanla yavaş yavaş öğrenilen, birikerek ve paylaşılarak öğrenilen bilgilerdir. Kullanıldıkça değeri artar, pazarlanabilir ve ticari olarak değerlendirilir.
• Yeteneklerin, kaynakların ve süreçlerin bir karışımıdır. İşletmenin sahip olduğu diğer becerilerle birlikte sinerji yaratırlar. Bu bağlamda işletmeye rekabet avantajı sağlar.
• İşletmenin yaşamı, vizyonu ve stratejik hedeflerini gerçekleştirmek için gereklidir.
• Rakipleri tarafından kolayca görülemez. Bu nedenle taklit edilmesi veya transfer edilmesi oldukça zordur.
• İşletmenin küçülme, stratejik birlikler oluşturma, şebeke organizasyonuna katılma, dış kaynak kullanımı gibi kararlarında temel rol oynamaktadırlar.
• Esnek ve sınırlı sayıdadır. Büyük yatırımlar yapılsa dahi kolayca artırılamazdır.

İşletmeler özellikle dış ticaret faaliyetlerinde outsourcing kullanımı ile uluslararası rekabette önemli avantajlar kazanabilirler. Dış kaynak kullanımının işletmelere sağladığı avantajlar; temel yeteneği geliştirme, küçülme (downsizing), yatırım harcamaları, maliyetleri ve riski azaltma, esnekliği ve kaliteyi artırma olarak sıralanabilir.

Ekonomi teorisine göre temel üretim araçlarından biri olan sermaye, en basit şekilde bir girişimin faaliyete başlayabilmesi, faaliyetlerini devam ettirilebilmesi ve geliştirebilmesi için gerekli olan para ve mal olarak tanımlanabilir. Muhasebe tanımına göre ise sermaye, kuruluş aşamasında girişimcilerin işletmeye tahsis ettikleri iktisadi değerleri ifade etmektedir. Bununla birlikte sermaye, ortakların sadece kuruluş aşamasında değil aynı zamanda istenilen dönemlerde miktarını azaltabileceği veya arttırabileceği değerler olarak da tanımlanabilir. Diğer yandan belirtilen tanımlar ile birlikte geleneksel anlamda finansal sermaye kavramı özellikle küreselleşme, teknolojik gelişmeler, internet vb. faktörlere bağlı olarak yerini entelektüel sermayeye bırakmaktadır. Bu bağlamda günümüzde, geleneksel anlamda kuruluş aşamasında ön plana çıkan sermayeden ziyade özellikle dış ticaret işletmeleri açısından inovasyon ve rekabet üstünlüğü sağlayan entelektüel sermaye ön plana çıkmaktadır.

Entelektüel sermayenin yanında geleneksel ekonomik sistem içeresinde taahhüt edilmiş sermaye, ödenmiş sermaye, ödenmemiş sermaye, kayıtlı sermaye, çıkarılmış sermaye, başlangıç sermayesi ve risk sermayesi gibi birçok farklı sermaye türü bulunmaktadır.
Taahhüt edilmiş sermaye, ortaklar tarafından tahsis edilmesi taahhüt edilmiş hisselerin toplamını ifade eder. Ödenmemiş sermaye, ortaklar veya hisse sahipleri tarafından taahhüt edilmiş olmasına rağmen henüz ödeme talebi yapılmamış sermaye bölümü olarak tanımlanır. Ödenmiş sermaye ise ortakların taahhüt ettikleri ana sermayeden ödemiş oldukları kısmı ifade etmektedir. Bu bağlamda ödenmiş sermaye, ortakların taahhüt borçları ile taahhüt edilmiş sermaye arasındaki farkı göstermektedir.
Kayıtlı Sermaye, anonim ortaklığın esas sözleşmede hüküm olmak koşuluyla yönetim kurullarının kararlarıyla TTK’nin sermayenin yükseltilmesine dair hükümlerine tabi olmadan hisse senetleri çıkartabilmeleri mümkün azami miktarları göstermekte olan, ticaret sicilinde tescili yapılmış sermaye biçimidir. Bununla birlikte kayıtlı sermaye sistemine sahip anonim ortaklıklar, kayıtlı sermaye tavanı ve başlangıç sermayesi arasında bulunan
sermayelerini belli bir seviyeye çıkartabilmektedirler. Arttırılmış bu sermaye ise çıkarılmış sermaye olarak tanımlanmaktadır (Kotar ve Dokur, 2002). Diğer yandan başlangıç sermayesi, kayıtlı sermayeli anonim ortaklarında sahip olunması mecburi asgari çıkartılmış sermayeyi ifade etmektedir. (Akgüç, 1990). Risk sermayesi ise temel olarak kuruluş aşamasındaki, inovatif ve yüksek büyüme potansiyeli olan girişimlere yapılan yatırımları
ifade etmektedir (Cumming, 2012). Söz konusu sermaye türleri ile birlikte sermaye; nitelik, kaynak, kullanım amacı gibi farklı ölçütlere bağlı olarak da sınıflandırılmaktadır.

Niteliklerine Göre Sermaye: Nakit, maddi ve maddi olmayan sermaye olarak üç ayrı gruba ayrılmaktadır. Nakit (parasal) sermaye, ortaklar tarafından işletmeye verilen para vb. değerleri ifade etmektedir. Maddi sermaye, maddi özellikteki varlıklardan oluşan, diğer bir ifadeyle somut sermaye olarak tanımlanabilir (Berk, 2011). Bununla birlikte maddi sermaye, içerdiği sermaye unsurlarına bağlı olarak “taşınır sermaye” ve “taşınmaz sermaye” olarak ikiye ayrılmaktadır. Taşınır sermaye, tanışır sayılabilen mevduat hesabı, hazine bonosu, tahvil, hisse senedi, hazine bonosu vb. menkul kıymetleri içeren ve para ile ölçülebilir değerleri ifade eden sermaye çeşididir. Taşınmaz sermaye, kanun kapsamında bina, arazi gibi taşınmaz olarak tanımlanan unsurlardan oluşmaktadır. Maddi olmayan sermaye ise patent, şerefiye, lisans, imtiyaz gibi haklardan oluşan soyut varlıkları ifade etmektedir.

Kullanım Amacına Göre Sermaye Türleri: Kullanım amaçları kapsamında sermaye, “işletme sermayesi” ve “sabit sermaye” olarak iki ayrı başlıkta incelenmektedir. İşletme sermayesi ise “brüt işletme sermayesi”, “net işletme sermayesi”, “sürekli işletme sermayesi”, “dalgalanan işletme sermayesi” ve “olağanüstü işletme sermayesi” olarak ayrılmaktadır (Aydın vd., 2015). Brüt işletme sermayesi dönen varlıkların toplamını, net işletme sermayesi ise dönen varlıklar ile kısa vadedeli yabancı kaynaklar arasındaki negatif ve pozitif farkı ifade etmektedir. Bununla birlikte net işletme sermayesi, bir işletmenin borç ödeyebilme gücünün en önemli göstergelerinden birisidir. Bu bağlamda işletmenin borç talebinde bulunduğu finansman kuruluşları, özellikle söz konusu göstergeleri temel alarak karar verirler (Akgüç, 1990).
Sürekli işletme sermayesi, işletme faaliyetlerinin aksamadan yürütülmesine olanak sağlayan minimum dönen varlık toplamıdır. Dalgalanan, diğer bir adıyla mevsimsel işletme sermayesi, işletmenin mevsimsellik ve dönemsel dalgalanmalar sonucu sürekli işletme sermeyesinden ayrı olarak ihtiyaç duyduğu sermayeyi ifade etmektedir. Olağanüstü işletme sermayesi ise yangın, deprem, grev, savaş gibi işletmenin beklemediği olağanüstü
durumlarla karşılaşılması durumunda ortaya çıkacak faaliyet sorunlarını giderebilmek amacıyla ihtiyaç duyduğu sermaye olarak tanımlanabilir. Örneğin ithalat ve ihracat yapan bir dış ticaret işletmesi yaşanan devalüasyon veya döviz oynaklığı karşısında olağanüstü işletme sermayesini arttırabilir.
Sabit sermaye, işletmelerin maddi ve maddi olmayan duran varlıklarını ifade eden ve birden fazla üretim döneminde kullanılan sermaye unsurlarıdır. Maddi duran varlıklar, işletmelerin sürekli olarak üretim faaliyetlerinde kullanabilmek üzere edinmiş olduğu varlıklar olarak tanımlanabilir. Maddi olmayan duran varlıklar ise ticari marka ve isimler, imtiyaz, lisans, patent, telif gibi üçüncü kişi ve kurumlara karşı talep hakkı veren soyut varlıkları ifade etmektedir

Yapısal sermaye, işletme yer alan insan unsuru dışındaki organizasyonel planlar, yazılım, veri tabanları, donanım, patent, lisans, strateji, süreç vb. soyut değere sahip bilgiye dayalı unsurları kapsamaktadır.