Bahçe Bitkileri ve Sınıflandırılması

Bahçe Bitkileri” tarımın, sebze, meyve ağaçları, asma ile süs bitkilerinin yetiştiriciliği ile uğraşan bölümü olup tek yıllık, çok yıllık, çalı veya ağaç formunda, otsu veya odunsu birçok bitkiyi kapsar.

Bahçe bitkilerine ayrılan alan toplam ülke toprağının %2 veya daha fazlasını kaplıyorsa, o ülke
bahçe bitkileri ülkesi olarak tanımlanır.

Türkiye’de bahçe bitkileri üretim miktarlarının son 3 yıldaki değişimi 2022 yılında bir önceki yıla göre meyve üretiminde, %7.7 oranında artış olmuş; sebze üretiminde ise %0.5 oranında azalma görülmüştür. 2023 yılında ise bir önceki yıla göre meyve üretimi yaklaşık %2.3, sebze üretimi ise %0.6 oranında artmıştır.

Türkiye’de toplam meyve üretimi 2023 yılında 27 069 904 ton olup, üretim açısından meyvelerde gruplara göre dağılım; yaklaşık %20-22 tropik ve subtropik meyveler, %20-22 yumuşak çekirdekli meyveler, %17-19 turunçgiller, %15-17 üzüm, %11-13 sert çekirdekliler, %6-7 diğer meyveler, %6-8 sert kabuklular şeklindedir.

Türkiye’de 2023 yılı toplam sebze üretimi ise 31 787 928 ton olup farklı sebze grupları açısından dağılım; %80-82 meyvesi için yetiştirilen sebzeler, % 12-13 yumru ve kök sebzeler, %6-7 yaprağı yenen sebzeler, %1-3 diğer sebzeler şeklindedir.

Türkiye’de 2023 yılı toplam süs bitkileri üretimi 2.163.748.549 adet olup farklı süs bitkileri gruplarına göre dağılım; %65-70 kesme çiçekler, %30-35 çiçek soğanları ve diğer süs bitkileri şeklindedir.

Örtü altında sebze ve meyve üretimi hem dünya hem de Türkiye için çok önemli bir üretim şekli olup, sebze ve meyvelerin normal yetiştiricilik mevsimleri dışında da üretilip tüketilmelerine imkân sağlamaktadır.

2021-2022 piyasa döneminde en yüksek yeterlilik derecesi %560.9 ile fındıkta  gerçekleşmiştir. Fındığı, %518.1 değeri ile incir ve %341.6 değeri ile kayısı izlemiştir.

Sebzelerde en yüksek yeterlilik derecesi havuçta %124.2 olurken, bu değer domateste %123.7, taze bezelyede ise %121.5 olarak gerçekleşmiştir.

İhracat değeri açısından Türkiye’den ihraç edilen ilk 10 yaş meyve ve sebze, azalan sırayla mandalina, limon, domates, üzüm, kiraz (ekşi ve tatlı), portakal, biber, nar, şeftali ve greyfurttur. Türkiye’nin ihracatında güneşte kurutulmuş meyveler önemli bir paya sahiptir.

Meyve ve sebzelerin gıdasanayinde ham madde kaynağı olarak kullanımı değerlendirildiğinde; meyve suyu, konserve, pekmez, reçel-marmelat, şekerleme, her türlü pasta, alkollü içecekler, derin dondurma, kurutma ve liyofilizasyon
gibi çok farklı endüstri alanlarında kullanıldığını görmekteyiz.

Ürünlerin dondurularak kurutma işlemidir.

Protein, yağ ve karbonhidratlar canlı organizmaların temel yapı taşlarıdır. Bunlar yanında, yaşam için vitamin ve madensel tuzlar da gerekli maddelerdir. Meyve türleri yüksek vitamin ve madensel tuz içerikleri nedeniyle, her dönemde, beslenme ve sağlık açısından önemli rollere sahip olmuşlardır. Taze meyvelerin önemli bir kısmını oluşturan su, organizmanın su düzenine katılır. Organik asitler, asit-baz dengesi açısından önemlidir. Madensel maddeler (tuzlar) organizmanın asit-baz dengesinde fonksiyoneldir. Ayrıca, pektik maddeler ile selüloz ve hemiselüloz sindirimi kolaylaştırıcı etkiye sahiptir.

• Meyveler; Çilek, turunçgiller, kuşburnu, üzümsü meyveler, ceviz ve papaya
• Sebzeler; Biber, Çin lahanası, karnabahar, maydanoz ve brokolidir (Ayrıntı için. Tablo 1.2).

Dünyanın yedi biyocoğrafik bölgesinden üçü (Akdeniz, Avrupa-Sibirya ve İran-Turan) Türkiye’den bir bölümü içine almaktadır (Şekil 1.5) ve her biri benzersiz türlere ve doğal ekosistemlere sahiptir. Bu ekosistem ve habitat zenginliği, türlerde önemli oranda çeşitliliğin gelişmesini sağlamıştır. Türkiye, 167 familya, 1.320 cins ve 9.996 türe ev sahipliği yapmakta olup, bitki türü çeşitliliği bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden biri konumundadır. Türkiye, ayrıca, iki büyük Vavilov gen merkezinin (Akdeniz ve Yakın Doğu gen merkezleri) kesiştiği noktada yer almaktadır.

Türkiye florasının endemiklik oranı %30’un üzerindedir ve ülkemizde 14 endemik cins bulunmaktadır.

Endemik: Bir ada, ulus, ülke veya habitat türü gibi tanımlanmış bir coğrafi konuma özgü olan bir tür veya başka bir organizma kategorisidir.

Türkiye’de 59’u ılıman, 16’sı ise subtropikal bölgeler olmak üzere yaklaşık 75 meyve türünün ticari olarak yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bu sayı yabani (devedikeni, hünnap gibi) ve yerli olmayan türlerin (avokado, pikan cevizi gibi) girişi ile artış göstermektedir.

Prunus cinsi, sert çekirdekli meyveler, bazıları ticari açıdan oldukça önemli olan 400’den fazla çiçekli çalı ve ağaç türünü kapsar. Örnek olarak badem, kiraz,erik, şeftali, kayısı verilebilir.

Türkiye florası binlerce süs bitkisinin kaynağıdır. Yalova ve Antalya illeri hem örtü altı hem de açık alan koşullarında süs bitkisi üretimi açısından büyük potansiyele sahiptir.

Botanik sınıflandırma bitkilerin sınıflandırılmasında kullanılan en yaygın yöntemdir. Tür isimleri latin-
ce olan bu sınıflandırma şekli uluslararası geçerliliğe sahiptir. Bunun dışında bahçe bitkileri farklı şekillerde
sınıflandırılabilmektedir.

Meyve türleri, sıcaklık istekleri ve düşük sıcaklıklara dayanım yönünden farklı davranış sergilemektedirler. Bu bakımdan türler aşağıda belirtildiği şekilde dört grupta toplanabilmektedir.
• Tropik iklim meyveleri
• Subtropik iklim meyveleri
• Sıcak ılıman iklim meyveleri
• Soğuk ılıman iklim meyveleri

Subtropik İklim Meyveleri: Turunçgiller, zeytin, incir, çay, nar, hurma ve kivi bu gruba örnektir.

Subtropik iklim meyveleri -2 ve -3 °C’ye dayanabilirler. Bazı dönemlerinde, örneğin kış dinlenmesi sırasında -10 °C’ye kadar dayanabilirler ancak bahar aylarında daha çabuk zarar görürler.

Sebze türleri kültür şekillerine göre 12 grupta toplanmaktadır.
1. Grup: Sürekli sebzeler (Kuşkonmaz, ravent, yer elması)
2. Grup: Yaprakları yenen sebzeler (Ispanak, pazı, hindiba, hardal)
3. Grup: Salata olarak kullanılan sebzeler (Marul, kıvırcık, göbekli salata, kereviz, tere, maydanoz, hindiba)
4. Grup: Lahana grubu sebzeler (Lahana, karnabahar, alabaş, Brüksel lahanası)
5. Grup: Kökleri yenen sebzeler (Pancar, havuç, yabani havuç, şalgam, turplar)
6. Grup: Soğanlı sebzeler (Soğan, sarımsak, pırasa)
7. Grup: Yumrulu sebzeler (Tatlı patates)
8. Grup: Leguminosae grubu sebzeleri (Fasulye, bezelye, bakla)
9. Grup: Solonaceae grubu sebzeleri (Domates, patlıcan, biber, patates)
10. Grup: Cucurbitaceae grubu sebzeleri (Yaz ve kış kabakları, kavun, karpuz, hıyar)
11. Grup: Malvaceae grubu sebzeleri (Bamya)
12. Grup: Baharlı sebzeler grubu (Nane, maydanoz)1

Serin İklim Sebzeleri (Kışlık Sebzeler): Lahana, karnabahar, turp, şalgam, havuç, kereviz, ıspanak, kırmızı pancar, salata, marul, pazı, soğan, pırasa, sarımsak, maydanoz, nane, bezelye, bakla.

Çiçek veya çiçek tablası yenen sebzeler; enginar, karnabahar, bamyadır.

Genel olarak süs bitkilerini iki ana başlıkta toplamak mümkündür. Bunlar;
• Tek Yıllık Süs Bitkileri (Çiçekler ve Yerörtücüler): Bu gruptaki bitkiler yaşam döngülerini bir yılda tamamlamaktadırlar.
• Çok Yıllık Süs Bitkileri (Ağaçlar ve Çalılar): Bu gruptaki bitkiler ise iki yıl veya çok daha uzun yıllar yaşamlarını sürdürmektedirler.

Bitkilerde meyve ve tohum oluşumu ve dolayısı ile yeterli verim için birbirine bağlı iki olay olan tozlanma ve döllenmenin gerçekleşmesi gerekir. Tozlanma ve döllenmenin meydana geldiği bitki organlarının yapı ve durumları da meyve tutumunu etkiler. Çiçek yapısı, organların tam veya eksik oluşu, çiçek tozu ve yumurta hücresinin meydana gelmesi veya kusurlu olması, tozlanma ajanları, uyuşmazlık, döllenme sonrası embriyonun gelişim durumu, çevre şartları gibi faktörler de meyve tutumunda ayrı ayrı etkilidir.

ipik bir çiçeğin kısımları; çiçek ekseni, çiçek örtüsü (periant), erkek organlar topluluğu (andrekeum) ve dişi organlar topluluğu (ginekeum) olarak dört bölümde incelenir (Şekil 1.6)

Dişi organ içinde tohum taslaklarını taşıyan bölümlerden her biri.

Böceklerle tozlanan bitkilerdir.

Rüzgârla tozlanan bitkilerdir.

Bir ana eksen (pedonkül) ve buna çiçek saplarıyla (pedisel) bağlı çiçeklerden oluşan ve ilk meydana gelen çiçeklerden sonra da çiçek ekseninin büyümeye devam ettiği çiçek kuruluşu tipidir.

Rasemoz tipin aksine ana eksenin, yan eksenlerden kısa olduğu ve büyüme ana eksende erken sona erdiği
hâlde, yan eksenlerde devam ettiği çiçek kuruluşu tipidir.

Erselik ve erkek çiçekler aynı bitkide (andromonoik). Aynı bitki üzerinde erselik ve erkek çiçekler değişik oranlarda bulunur
(ör. kavun, karpuz).

Protogeni: Bir tür ya da çeşitte dişi organların erkek organlardan önce olgunlaşmasıdır.

Döllenme olayı, tozlanma, stigmanın reseptiv olması, çiçek tozunun çimlenmesi, çiçek tozu borusunun gelişmesi, tohum taslağının canlı ve reseptiv olması gibi çeşitli doğal şartları kapsar.

Normal eşeyli üreme olayında cereyan eden indirgeme bölünmesi ve döllenme olayı yerine, eşeysiz üreme söz konusudur. Böyle bir olay sonucu tohum oluşması ‘apomiksis’ olarak adlandırılır.

‘Partenokarpi’, döllenme olmadan meyve oluşumu olayıdır.

Oksin: Doğal olarak oluşan ve yapay olarak sentezlenen bir grup bitki hormonudur. Bitki büyümesinin düzenlenmesinde önemli bir rol oynarlar. Hücre bölünmesini, farklılaşmasını ve uzamasını indüklerler

Dinlenme (uyku hâli), bitkinin büyümesinin durduğu bir dönem olup, kış veya kurak mevsimler gibi yılın bir bölümünün büyümeye uygun olmadığı zorlu koşullarda ve iklimlerde bitkilerin yaşamlarını devam ettirmelerini sağlayan bir hayatta
kalma stratejisidir.

Bitkisel Hormon: Doğal olarak bitkilerde oluşan, fizyolojik süreçleri çok düşük konsantrasyonlarda bile etkileyebilen küçük organik moleküller veya maddelerdir.

Tohumlarda Dinlenme: Bir tohumun çimlendiği an, fide ve yetişkin bir bitki olarak karşılaşacağı koşulları belirler. Çimlenme zamanlaması, bitkilerin çevrelerine adaptasyonunda önemli bir role sahip olan tohum dinlenmesi tarafından düzenlenir. Tohum dinlenmesi; tohumların sıcaklık, su, ışık, gaz, tohum kabuğu ve diğer mekanik kısıtlamalar gibi çimlenme için uygun çevresel koşullar altında bile çimlenmesinin engellendiği bir durum veya koşul olarak tanımlanabilir.

Çimlenme, bir bitkinin tohumdan fideye dönüşme sürecidir.

Boğma: Üç parmak genişlikte, gövdeyi saracak uzunlukta hazırlanan çinko şeritle ağaç gövdesinin sarılarak, üstten tel ile
bağlanıp sıkıştırılmasıdır.

Tozlaşmanın gerçekleşmesi için polenlerin çiçeğin anterinden başka bir çiçeğin (allogami) veya hermafrodit ve kendine uyumlu çiçekler söz konusu olduğunda aynı çiçeğin (otogami) stigmasına aktarılması gerekir.

Meyve yetiştiriciliğinde istenmeyen bir fizyolojik olay olan periyodisite (alternans); bazı meyve tür ve çeşitlerinin bir yıl verimli olup, ertesi yıl hiç meyve vermemesi (mutlak periyodisite) veya çok az meyve vermesidir (kısmi periyodisite). Mutlak
periyodisite görülen türlere örnek olarak Antep fıstığı, fındık ve zeytin verilebilir.26

Bahçe bitkilerinin çoğaltılmasında kullanılan yöntemler, ilk olarak eşeyli ve eşeysiz çoğaltma yöntemleri olarak ikiye ayrılır. Eşeyli çoğaltma (generatif çoğaltma), tohumla yapılan çoğaltmadır. Eşeysiz çoğaltma (vejetatif çoğaltma) ise bir doku
parçasıyla olan ve bitkinin aynı genotipik yapısını devam ettirdiği çoğaltma şeklidir

Anaç: Fidanın toprak altı kısmı ile kök boğazı ve üzerindeki kısa bir gövde kısmını ifade eder.

Çöğür: Anacın yabani çeşitlerin tohumlarından elde edilmesi durumunda verilen isimdir.

Çoğaltılması istenen bir tür veya çeşitten alınan göz ya da kalemin, istediğimiz özelliklerdeki bir
anaç üzerine yerleştirilmesi işlemine aşı adı verilmektedir.

Kalem Aşıları: Kakma, İngiliz aşıları, Kabuk altı-Çoban, Yarma aşılardır.

Ülkemizde aşılı fidesi yapılan başlıca sebze türleri; karpuz, domates,
patlıcan, hıyar, kavun ve biberdir.

Meyve bahçeleri genellikle kare ya da dikdörtgen şeklinde kurulmakta ve dikim aralığı çeşit ile anaca göre değişmektedir. Çöğür ve çok kuvvetli anaçlarda aralık 8, 10 hatta 12 m’ye çıkabilirken; kuvvetli ve yarı bodur anaçlarda 6-8 m; tam bodurlarda ise 1-4 m’ye düşebilmektedir.

Bahçe bitkilerine dâhil türler, yetiştirildikleri bahçelerde yıl boyu bakıma ihtiyaç duyarlar. Ekonomik verim ve kaliteli ürün için, her yıl toprak işlenmeli, sulama, gübreleme, budama, seyreltme, hastalık ve zararlılarla mücadele işlemlerinin gerçekleştirilmesi gereklidir.