Sert Çekirdekli ve Sert Kabuklu Meyve Türleri

Dünyada en yaygın yetiştiriciliği yapılan sert çekirdekli meyve türü şeftali, sert kabuklu meyve türü bademdir.

Şeftali, kayısı, erik, kiraz ve vişne sert çekirdekli meyve türüdür.

Mayıs buketi: Sert çekirdekli meyve ağaçlarında iki veya daha yaşlı dallar üzerinde oluşan, üzerinde birbirine çok yakın çiçektomurcuklarını bulunduran 3-4 cm uzunluğunda en kısa meyve dalıdır.

Sadece yumurtalığın gelişmesiyle meydana geldiği için şeftali gerçek bir meyvedir. Aynı zamanda tek bir yumurtalıktan oluştuğu için basit meyvedir. Meyve şekli çeşide göre değişmek üzere küresel, basık küresel, basık veya ovaldir.

Çeşitler, meyve etinin çekirdekten ayrılma durumuna göre et şeftalileri (çekirdeğe yapışık), yarı yarma ve yarma şeftaliler olarak da sınıflandırılır.

Kendine verimli: Bir çeşidin kendi çiçek tozu ile döllenebilmesidir.

Şeftali derin, geçirgen, milli hatta belli oranda kil içeren toprakları sever ve toprak pH’sı 6-7 arasında olmalıdır. Yüksek pH’lı topraklarda demir (Fe) alınabilirliği düşüktür. Bitkinin topraktaki Fe’yi alamadığı durumlarda kloroz görülür. Killi, ağır nemli topraklar şeftali yetiştiriciliği için uygun değildir.

Şeftali fidanları T göz aşısı yöntemiyle çoğaltılır

Şeftalilerde olgunluk kabuk rengine ve meyve eti sertliğine göre belirlenir. Bir ağaçtaki meyvelerin tamamı aynı anda olgunlaşmadığından, meyveler 2-4 gün ara ile 3-4 defada hasat edilir.

Dünya kayısı üretimi 3 863 179 tondur. Dünyada kayısı üretiminde Türkiye (803 000 ton) ilk sırada yer alır ve onu Özbekistan (451 262 ton), İran (305 932 ton), İtalya (230 080 ton), Cezayir (203 916 ton) ve Pakistan (174 546 ton) takip eder

Kayısı ağaçları genellikle kuvvetli büyür, yayvantaçlı ağaçlar meydana getirirler. Doğal büyümelerine bırakılırsa ağaçları 6-8 m yüksekliğe erişebilir. Genç dallar yeşilimtıraktır. Dallar yaşlandıkça kırmızımsı olur. Yapraklar oval şeklinde, ince parlak ve yeşil renktedir. Derine inen (2-3 m) kazık kök yapısına sahiptir. Çiçek tomurcukları bir yaşlı sürgünlerde, çok yıllık dallarda mayıs buketlerinde ya da meyve dallarında oluşur.

Döllenme Biyolojisi: Kayısı çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine verimlidir. Bu çeşitler kendi çiçek tozları ile tozlandıklarında döllenme gerçekleşir ve meyve tutumu sağlanır.

Abortif dişi organ: Dişi organın az gelişmesi (yumurtalığın çok küçük kalması) veya dişi organın hiç oluşmamasıdır.

Kayısı dünyanın pek çok yerinde yetişmekle beraber, ticari üretimin iki farklı iklim özelliğine sahip bölgede yapıldığı görülmektedir. Bu bölgeler kışları uzun ve soğuk, yazları sıcak, kurak ve düşük nispi nemli karasal iklimin hakim olduğu bölgeler ile kışları ılık, yazları sıcak ve kurak olan Akdeniz Bölgesi’dir.

Kayısı bahçelerinin kurulacağı yerlerin seçimi yapılırken bölgenin ilkbahar geç donları açısından durumu incelenmelidir. Bahçelerin kurulmasında 2-3 yaşındaki aşılı fidanlar kullanılır. Kayısı çöğürü ve zerdali üzerine aşılı fidanlar toprağın kuvvet
durumuna göre 10x10 m, 8x8 m veya 7x7 m, erik anacı kullanılmış ise 8x8 m aralıkla dikilebilir.

Kayısılar kükürtleyerek ya da kükürtleme yapılmadan kurutulabilir. Kükürtleme, meyvenin sarı rengini korumasını, daha homojen renk dağılımı ile meyvelerdeki yara yerlerindeki lekelerin iyileşmesini, meyvenin çabuk kurumasını ve ambarlarda
zararlılardan korunmasını sağlar.

Kiraz ve vişnenin ana vatanı Güney Kafkasya, Hazar Denizi ve Kuzeydoğu Anadolu olarak bilinmektedir.

FAO 2022 yılı verilerine göre dünya kiraz üretimi 2 765 827 tondur. Kiraz üretiminde Türkiye (656 041 ton) birinci sırada yer alır. Ülkemizi Şili (443 067 ton), Özbekistan (216 866 ton), ABD (210 190 ton), İspanya (116 070 ton) ve İtalya (107 910  ton) takip etmektedir.

Meyve ağaçlarında çiçeklere ait eşey organları normal yapıda gelişmiş olduğu hâlde kendi veya diğer bazı çeşitlerle tozlanmasında, genetik yapı nedeniyle, çiçek tozu ve dişicik borusu ya da dişicik tepesi arasındaki karşılıklı biyokimyasal etkileşim sonucu, çiçek tozlarının çimlenmesinin veya çiçek tozu borularının dişicik borusu içindeki gelişmelerinin engellenmesine eşeysel uyuşmazlık denir.

Kirazlarda meyve olgunlaşması esnasındaki ya ğışlar meyvelerin çatlamasına neden olarak pazar değerini düşürür. Aşırı yaz sıcaklıkları çift pistil (dişi organ) oluşumunu teşvik ettiğinden ikiz meyve oluşumu artar ve bu tür meyvelerin pazar değeri yoktur. 

Kiraz ve vişnede en önemli hastalık ve zararlılar, Kök Kanseri, Monilya ve çok sayıdaki virüs hastalıklarıdır. En önemli zararlıları ise Yaprak Büken ve Kiraz Sineğidir. Hastalık ve zararlılarla mücadelede kültürel önlemler alınmalı, teknik talimatlara uyulmalı, zamanında ve uygun dozda ilaçlama yapılmalıdır.

Türkiye’de yetiştirilen erik çeşitleri; P. cerasifera (Can erikleri), P. domestica (Avrupa erikleri), P.salicina (Japon erikleri) türlerine aittir.

Can erikleri çalı, ağaççık veya ağaçlar hâlinde olup tacı 4-8 m yüksekliğindedir. Taç yapısı yayvandır ve çok sayıda ince dal oluşturur. Tomurcukları küçüktür, yapraklar elips veya yumurta şeklinde, küçük boyutludur. Meyveleri küremsi hafif oval, kırmızı, koyu kırmızı veya sarı renklidir

Toprak İstekleri: Erikler besin maddelerince zengin, hafif asidik ve pH’sı 6-6.5 olan toprakları sever. Ancak çok çeşitli topraklara karşı toleranslıdırlar. Drenajı iyi tınlı veya killi topraklarda iyi yetişirler. Erik türleri saçak kök yapısına sahip olduğundan ağır topraklarda da yetiştirilebilirler. Özellikle Avrupa erikleri ve can erikleri ağır topraklara daha dayanıklıdır. Can erikleri fakir, kuru ve kireçli topraklarda da iyi sonuç verirler.

Sert kabuklu meyve türleri içinde; Antep fıstığı, badem, ceviz, fındık ve kestane bulunmaktadır.

Antep fıstığı ağaçları 8-10 m boylanır. Genellikle yayvan taç oluşturur. Halebi ve Kırmızı çeşitleri daha dik bir taç meydana getirir. Kazık kök yapısına sahiptir, kökler 10-15 m derinlere kadar inebilmektedir. Gövde, koyu gri renkli ve reçinelidir. Dallar gri renkli ve seyrektir.

Antep fıstığı ağaçları, yazların uzun, kurak, sıcak (37 °C nin üzeri), kışların orta derecede soğuk olduğu bölgelerde yetişir. Meyvenin gelişmesi ve olgunlaşması için yüksek sıcaklık toplamına ihtiyaç gösterir. Sıcaklık toplamı yetersiz olursa meyveler içini doldurmaz, sert kabuk çıtlamaz, dış kabuk zor ayrılır. Antep fıstığı çeşitlerinin soğuklama ihtiyacı 450 ila 1100 saat arasında değişmektedir. Kışın dinlenme döneminde düşük sıcaklıklardan (-21 °C ile -25 °C) zarar görmez. Güneydoğu’da nisan ayının son iki haftası içinde çiçek açar. Bu bakımdan ilkbahar don zararı çok görülmez

Badem iç badem olarak taze, kavrulmuş olarak tüketilir. Ülkemizde taze (çağla) meyve olarak da tüketilmektedir. Ayrıca şekerleme, çikolata, pasta kozmetik ve ilaç sanayinde, çeşitli yemek ve tatlılarda kullanılmaktadır.

Badem meyveleri yağ veprotein oranı yüksek, minerallerden P, K, Mg, vitaminlerden B vitaminleri; riboflavin ve niasin, E vitaminince zengindir.

Kültür cevizinin ana vatanı Türkiye, Kafkas Dağları ve İran’ı içine alan Güneydoğu Asya ile Orta Asya ve Himalayalar bölgesidir

Cevizin yenilen kısmı tohumdur ve oldukça besleyicidir. Tohum bileşiminde en çok yağ (%60 üzeri) bulunur, bunu sırasıyla karbonhidrat ve protein izler ve mineral maddelerce de zengindir. Yağın büyük kısmı oleik ve linoleik asit gibi doymamış yağ asitlerinden oluşur. Ceviz taze veya kurutulmuş çerezlik tüketim yanında sucuk ve pestil şeklinde tüketilmekte, tatlı yapımında da kullanılmaktadır.  Bazı yörelerde olgunlaşmamış meyvelerden reçeli yapılır. Kerestesi mobilya ve silah sanayinde çok değerlidir. 

FAO 2022 yılı verilerine göre dünya fındık üretimi 1 195 732 tondur. Fındık üretiminde Türkiye (765 000 ton) birinci sırada yer alır. Ülkemizi İtalya (98 670 ton), Azerbaycan (72 104 ton), ABD (70 310 ton), Şili (62 557 ton), Gürcistan (33 400 ton), Çin (24 696 ton) ve İran (13 406 ton) takip etmektedir.

Fındıkta 3-5’li meyve grubuna çotanak denir.

Fındık, nemli-ılıman iklim bitkisidir. Fındığın odun dokusu, tam dinlenme döneminde -25, -30 °C’ye dayanabilmektedir. Gelişmenin başlamasıyla diğer meyve türlerinde olduğu gibi bu dayanıklılık azalır. Çiçeklenme ve tozlanma kış aylarında gerçekleştiği için düşük sıcaklıklar önemlidir. Karanfiller ve anter içindeki çiçek tozları -8°C’den itibaren zarar görmeye başlar. Ayrıca döllenme zamanındaki yoğun sisler ve fazla yağışlar da döllenmeyi engellemektedir. Fındık çeşitlerinin soğuklama gereksinimi +7.2 °C’nin altında 350 1050 saat arasındadır. Kuraklığa hassastır, yüksek nemden hoşlanır.

Ülkemizde kestane üretim alanları Marmara, Ege ve Karadeniz Bölgelerinde yayılış göstermektedir. Türkiye toplam kestane üretimi 80 200 ton olup, en fazla kestane üretimi Aydın (23 439 ton) ve İzmir (23 374 ton) illerinde gerçekleşmekte bunu Bartın (5 172 ton), Sinop (3 660 ton), Zonguldak (3 513 ton) ve Bursa (3 409 ton) izlemektedir.

Kestanenin önemli hastalıkları; Mürekkep Hastalığı (Phytophthora cambivora) ve Kestane Kanseridir
(Cryphonectria parasitica). Önemli zararlıları ise, Kestane Gal Arısı (Dryocosmus kuriphilus) ve Kestane İç
Kurdudur (Laspeyresia splendana).