Yağ Bitkileri

Protein ve mineral bakımından zengin olan bitki dünyada en fazla ekim alanına sahip yağ bitkisidir. Tohumlar %17-24 yağ, ortalama %38 protein içermektedir. Soya önemli bir yağ bitkisidir ve yağı alındıktan sonra geriye kalan kısım küspe olarak adlandırılmaktadır. Küspe diğer yağ bitkilerinden elde edilen küspelere göre ham protein bakımından zengin olup düşük selüloz içermektedir. Bu özellikleri nedeniyle özellikle kanatlı hayvan yem rasyonlarına eklendiğinde et ve yumurta veriminde artış sağlamaktadır. Sanayide soya yağı: soya konsantresi, soya lesitini, macun bileşikleri, dezenfektan, tarım ilacı, matbaa mürekkebi, yağlı bezler, sabun, kozmetik ürünler, cam macunu, muşamba, tutkal, maya üretimi, sünger ve tıbbi ilaç yapımında kullanılmaktadır. Ayrıca tarımsal olarak baklagil bitkisi olduğu için köklerinde havanın serbest azotunu bağlayan Rhizobium Bredy japonicum bakterileri aracılığıyla toprağın azot miktarını artırmaktadır. Bu şekilde hem kendisi için hem de kendinden sonra gelecek bitki için azot sağlamaktadır.

Çok kumlu ve taşlı topraklarda veriminde düşme olmaktadır. Nem içeriği yüksek topraklardan hoşlanmaz ve pH soya için 5.5-7.5 arasında olmalıdır. Düşük pH’de yani asidik karakterli topraklarda nodül oluşumunda rol oynayan molibdenium elementinin alımı azalır ve alüminyum, mangan gibi elementler bitkide toksik etki gösterirler. Yüksek pH’ye sahip alkali topraklarda ise demir, bakır ve çinko gibi elementlerin bitkiye alımı engellenir. Soya fasulyesi kumlu-killi ve kireçli, kil bünyeli topraklarda iyi yetişir.

Bakteri aşılaması gölge bir yerde yapılmalıdır. Serin bir yerde tutulan 1 kg toz bakteri 100 kg soya tohumu üzerine serpilip karıştırılarak, siyah renkli bakterinin bütün tohumlara yapışması sağlanmalıdır. Aşılanan tohumlar güneş altında bekletilmeden hemen ekilmelidir. Doğrudan güneş altında 1-2 dakika kalan bakteriler ölebilir ve aşılamanın etkisi olmaz. Mibzer kovalarının üzerlerinin nemli bezle örtülmesi bakterili tohumların güneşten korunması için önem taşımaktadır.

Ana ürün soya yetiştiriciliğinde sonbaharda tarla 20-25 cm derinlikte pullukla sürülür. Şubat ayında, yağışlar sonrasında yabancı otlarla mücadele için kültivatör (kazayağı) veya diskaro ile tarla tekrar sürülür. Nisan ayı sonuna doğru, tava gelen toprak diskaro ile birkaç kez yüzlek olarak sürülür. Sürümler arasında gübre atılır, daha sonra toprağı sıkıştırarak nem kaybını önlemek için tapan çekilerek tarla, ekime hazır hale getirilir.

Soya baklagil bitkisi olduğu için azot ihtiyacı yüksektir. Soyada ilk gelişimi desteklemek ve no-dozite oluşumuna yardımcı olabilmek için 4-6 kg/ da saf azot ekimden önce veya ekimle beraber verilmelidir. Aynı zamanda ekimle beraber Rhizobium brady japonicum bakterisi aşılaması yapılmalıdır. Soya tarımında fazla miktarda azot uygulanması önerilmez. Fosfor ve potasyum ise topraktaki durumuna göre 6-14 kg/da ve 6-8 kg/da arasında uygulanmalıdır

Soya yetişme döneminde toplam 600-700 mm su tüketmektedir. Yetişme dönemi boyunca düzenli yağış alamazsa mutlaka sulanmalıdır. Sulamanın özellikle hava sıcaklığının 35 °C’nin üstünde olduğu ve sam yeli estiği zamanlarda yapılması büyük önem taşımaktadır.

Tohumlarında %40-45 yağ bulunur ve bu yağ oleik asitçe oldukça zengin olup omega-3 ve omega-6 içerir. E vitaminince de zengin olması nede¬niyle bilinen en iyi yağ bitkilerinden biridir. Yağı kaynama noktasının yüksek oluşu nedeniyle (238 °C) iyi bir kızartmalık yağdır. Kolzanın tohumlarından yağ eldesinden sonra kalan küspesi, %37 protein ve 1900 kcal/kg civarında metabolik enerji ile soya küspesine çok yakın değerler içeren bir küspedir. Soya proteini kalitesindeki proteini ve düşük selüloz içeriği nedeniyle kolza küspesi karma yem sanayinde giderek artan miktarlarda kullanılmaya başlamıştır.

Kolza tohumu çok küçük olması sebebiyle çıkış gücü düşüktür. Bu nedenle tohum yatağının iyi hazırlanması gerekmektedir. Sonbaharda ilk toprak sürümü 10-13 cm derinlikte gerçekleştirilir. Daha sonra ekimden önce sıkı bir tohum yatağı için toprağın tapan ile bastırılması gerekmektedir. Ekimden önce toprak yüzeyinin düzgün olması ve bastırılması için tapan çekilmelidir. Tapan çekilmezse tohumlar derine gideceğinden üniform düzgün bir çıkış sağlanamaz.

Çiftçiler kendi hasat ettikleri üründen kesinlikle tohumluk olarak ayırmamalıdır. Kolza bitkisi %50’lere varan ölçüde yabani hardal türleri ile melezlendiğinden ikinci yıl hasat edilen ürün tohumluk olarak ekildiğinde hasat edilen ürünün yağında erusik asit ve küspesinde glukozanalat oranı artacaktır. Bu nedenle her yıl sertifikalı tohum ile ekim yapılmalıdır.

Kolza tohumun çimlenip çıkışın sağlanabilmesi amaçlı gerekiyorsa (toprak tavında olmadığında) sulama yapılmalıdır. Kolza tohum verimi özellikle çiçeklenme zamanında oluşabilecek su stresi ile olumsuz etkilenmektedir. Yağış yetersizliği olması halinde çiçeklenme döneminde bitkinin sulanması önem taşımaktadır. Kolzada genellikle salma sulama ya da karık usulü sulama yapılmaktadır.

Kolza, iklim koşulları ve çeşitin erkenciliğine bağlı olarak çiçeklenmeden 40 ile 50 gün sonra hasat olumuna gelir. Kolza hasat olumuna geldiğinde bitki tamamen kuruyup sararır ve tohum kahverengi olur. Tohum nemi hasat esnasında %10-12 düzeyinde olmalıdır. Kolza tohumları çok küçük olduğundan hasata başlamadan önce biçerdöverin ayarları çok iyi yapılmalıdır. Hasatta kayıpları azaltmak için uygun silindir hızı (250-350 devir/ dakika), batör-kontrobatör açıklığı, vantilatör, elek ayarları yapılmalıdır. Hasatta biçerdöver ön tablası ayarlı olmalı ve uygun yükseklikten zamanında hasat yapılmalıdır. Fazla yüksekten hasat yarı yatık bitkilerin biçerdöverin ön tablasına alınmasını önleyerek verim kaybına neden olabilir. Dekardan alınan verim ekilen çeşidin verim gücüne, toprak verimliliği ve iklim koşullarına bağlı olarak 200- 300 kg/da arasıdır

Ayçiçeği Türkiye’de en fazla yetiştirilen yağlı tohumlu bitkidir. Tohumlarında bulunan %22-50 arasında değişen yüksek yağ oranı sebebiyle bitkisel ham yağ üretiminde önemli bir yere sahiptir. Ayçiçeği yağında çoklu doymamış yağ asitleri oranının yüksek olması nedeniyle sıvı yağ olarak yemeklerde ve kızartmalarda kullanılmaktadır. Aynı zamanda diğer yağlarla karıştırılarak margarin yapımında da değerlendirilir. Ayçiçeği yağında linoleik, oleik ve palmitik asit diğer yağ asitlerine göre daha çok bulunmaktadır. Ayçiçeği yağı boya, sabun, kozmetik ve plastik sanayisinde kullanılmaktadır. Tohumlarından yağ çıkarıldıktan sonra kalan küspesi hayvan yemi olarak değerlendirilmektedir. Küspesi %35 protein içerir. Tabla ve sap artıkları yakacak olarak kullanılabilmekte, kağıt yapımında değerlendirilebilmekte ya da öğütülerek kümes hayvanlarının yem rasyonlarına karıştırılmaktadır.

Ayçiçeğinin yağış isteği yetişme süresince 500-600 mm’dir. Bu yağışın yetişme süresince yeknesak olarak dağılması gerekmektedir. Ancak bu dağılım söz konusu olmadığından Türkiye’de çoğunlukla sulanarak yetiştirilmektedir. Ayçiçeği tohumlarının çimlenebilmesi için toprakta yeterli suyun bulunması gerekmektedir. Bitkinin suya en fazla ihtiyaç duyduğu dönemler çiçeklenmeden önceki 40 gün ve çiçeklenmeden sonraki 40 günlük dönemdir. Bu süreçte su stresi bitkide verim kaybına neden olmaktadır.

Sonbaharda tarla 18-20 cm derinlikte kulaklı pulluk veya diskli pullukla sürülür. Önceki ürün buğday ise anız bozularak toprağa karıştırılır ve kışı bu şekilde geçirir. İlkbaharda tarla tavda iken kültivatör kazayağı gibi toprak işleme aletleri ile 8-10 cm derinlikte toprak işlenir. Özellikle kuru tarım alanlarında ilkbaharda ikiden fazla toprak işleme yapılmamalıdır. Yabancı ot yoğunluğu göz önüne alınarak en fazla 2 kere yapılmalıdır.

Ekimde tohumun pahalı olması nedeniyle genellikle havalı mibzer kullanılmaktadır. Sıra arası 60-70 cm, ve sıra üzeri 20-40 cm arasında değişiklik göstermektedir. Dekara atılacak tohumluk miktarı tohum iriliğine, bitki sıklığına ve mibzer tipine bağlı olarak 1-3 kg arasında değişiklik göstermektedir. Ekim normal mibzerle yapılacaksa dekara 1-1.5 kg tohumluk kullanılırken pnömatik mibzerle 400-500 g tohumluk yeterli olmaktadır. Ekim derinliği ise toprak yapısı, nem durumu ve tohum iriliğine bağlı olarak 4-8 cm arasında değişmektedir. Genel olarak hafif yapılı topraklarda ekim derin, sert ve ağır topraklarda yüzlek olmalıdır

Susam yağ eldesinde kullanılan önemli bitkilerden birisidir. Tohumlarında %50-60 oranında yağ vardır. Susam yağı genelde küçük işletmelerde çıkarılmaktadır. Yağı yemeklik olarak kullanılmasının yanı sıra sabun ve kozmetik sanayinde de yer bulmaktadır. Yağ çıkarıldıktan sonra kalan küspenin insan gıdası ve hayvan yemi olarak değeri büyüktür. Genellikle tohumları tahin, tahin helvası yapımında, pastacılık, fırıncılık, şekerleme ve simit sektöründe değerlendirilir.

Susam tarımında toprağın iyi işlenmesi gerekir. Ön bitki hasat edildikten sonra toprak sonbaharda pulluk ile 20-25 cm derinlikte sürülür. Kışı bu şekilde geçiren tarla, ilkbaharda kültivatörle karıştırılarak ekim zamanına kadar beklenir. Ekimde güb¬re serpme şeklinde tarlaya atılır, arkasından yüzlek olarak goble-disk ile geçilerek tarla hazırlanır. Ekim makinası geçmeden önce tapan veya merdane geçirilir.

Ekim tavlı toprağa, toprak sıcaklığı 20-24 °C’ye ulaştığında bölgelere göre farklılık göstererek mart nisan aylarında yapılır. Ekimin susam mibzeriyle yapılması gereklidir. Mibzerle ekimle atılacak tohumluk 0.50-0.75 kg/da olmaktadır. Ekim derinliği 2-3 cm olup sıraya mibzerle ekimde sıra arası mesafe 50-60 cm, sıra üzeri mesafe 8-10 cm dir.

Toprak istekleri bakımından çok seçici olmamakla beraber çok ağır killi topraklar ve su tutan topraklar susam tarımına uygun değildir. Tuz sorunu olan topraklar susam tarımı için uygun değildir. En uygun topraklar derin yapılı, organik maddece zengin ve 5.5-8.0 pH’ye sahip kumlu-tınlı alüvyal topraklardır.

Aspir esas olarak yağı için yetiştirilmekte ve yağın bileşimi nedeniyle yemeklik olarak kullanılmasının yanı sıra yağın başka faydaları da vardır. Aspir yağının ana bileşenleri (yaklaşık %90) oleik asit ve linoleik asittir. Özellikle soğuk sıkım aspir yağı, yüksek yağ asidi, biyoaktif ve uçucu bileşikleri nedeniyle dikkate değer besin ve farmasötik değerlere sahiptir. Aynı zamanda çabuk kuruyan bir yağ olması ve ahşap boyamada kullanılması nedeniyle değerlidir. Damarlardaki kan akışını hızlandırdığı, dokuların daha fazla oksijen almasını sağladığı ve yüksek tansiyonu düşürdüğü klinik çalışmalarla belirlenmiştir. Aspir bitkisinin çiçekleri doğal gıda boyası olarak kullanılmaktadır. Gıda endüstrisinde boya bitkisi olarak yeri vardır. Çiçekleri yemeklerde baharat olarak kullanılır ve yalancı safran olarak adlandırılır.