Tütün, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler

Primer metabolitler (proteinler, yağlar, karbonhidratlar, nükleik asitler, hormonlar, vitaminler vd.), bitkilere besin ve enerji sağlayan; büyüme, gelişme ve üreme gibi temel yaşamsal fonksiyonları düzenleyen metabolizma ürünleridir. Sekonder metabolitler (alkaloidler, terpenler, terpenoitler, flavonoidler, glikozitler, saponinler, fenolikler vd.) ise primer metabolitlerden farklı olarak bitkiler için mutlak gerekli olmayan, ancak bitkinin savunma, uyum ve adaptasyon özellikleri ile ilgili metabolizma ürünleridir

adam otu, altınmühür, atropa, baldıran otu, ban otu, çemen, datura, güz çiğdemi, haşhaş, kahve, kakao, karabiber, kardelen, kına kına, kırmızı biber, koka, ökse otu, pelin otu, pire otu, porsuk ağacı, üzerlik otu, rozet çiçeği, tütün, yılan kökü vd.

Anadolu’da çay, adaçayı, dağ çayı, yayla çayı, kekik, biberiye, ıhlamur, rezene, nane, papatya, melisa, hibiskus, kuşburnu ve meyan gibi yüzyıllardır tüketilen herbal çaylar, antioksidan etkileri oldukça güçlü fenolik maddeler içerirler.

Meryemana dikeni tohumlarında bulunan flavon yapısında bir polifenolik olan silimarin, siroz ve hepatit gibi karaciğer rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılır.

Polifenolik bileşenler; hücrelerin yaşlanmasını (antiaging), kanser oluşumunu (antikanserojen), virüs ve bakteri gibi mikroorganizmaların çoğalmasını (antimikrobiyal) önlerler.

Dünya uçucu yağ ihracatının %0.6’sını gerçekleştiren Türkiye’de üretilen ve ihraç edilen en önemli uçucu yağlar kekik, gül, defne, lavanta, adaçayı, mersin ve turunçgil yağlarıdır.

Türkiye özellikle defne, kekik ve adaçayı üretiminde ve ihracatında dünya ülkeleri arasında ilk sırada yer alır.

Belirli bir ülke, bölge veya yöredeki bitki örtüsü veya bitki türlerinin tümüdür.

analjezik/ağrı kesen, antidiyabetik/kan şekerini düşüren, antihistaminik/alerji önleyen, antineoplastik/kanser önleyen, anti-inflamatuar/ iltihap gideren, antipiretik/ateşi düşüren, antihipertansif/yüksek tansiyonu düşüren, antitusif/öksürük kesen, digestif/sindirimi iyileştiren, diüretik/idrar söktüren, kardiyotonik/kalbi güçlendiren, karminatif/gaz söktürücü, sedatif/yatıştıran vd.

Çiçek (flos) drogları  

Meyve (fructus) drogları

Tohum (semen) drogları

Kök (radix) drogları

Rizom (rhizoma) drogları

Kabuk (cortex) drogları

Yumru (tuber) ve soğan (bulbus) drogları

Yaprak (folium) drogları: 

Anason, çemen, çörek otu, dereotu, fesleğen, haşhaş, hardal, ısırgan otu, kenevir, kırmızı biber, kimyon, kişniş, papatya, rezene, tütün, yaz sateri vd.

Tıbbi ve aromatik bitkilerde kendine tozlaşmayı ve döllenmeyi teşvik eden başlıca faktörler; (1) erselik ve kapalı çiçeklilik (örn.; çemen) ve (2) stigmanın erkek organlar tarafından sarılmasıdır (örn.; biber).

Vejetatif çoğaltım, bitkinin kök, gövde ve yaprak gibi bir organından veya bir parçasından aynı genetik yapıya sahip yeni bireylerin oluşturulmasıdır.

Tıbbi ve aromatik bitki yetiştiriciliğinde ekim/dikim yöntemleri; serpme, ocakvari ve sıraya olmak üzere başlıca üç farklı şekilde yapılır.

Tıbbi ve aromatik bitkilerin kurutulmasında, doğal veya yapay olarak iki farklı yöntem uygulanır. Doğal kurutma; bitkisel drogların temiz bir zemin veya örgülü raf üzerinde yüzeysel olarak serilmesiyle yapılır. Aromatik bitkilerde koku ve renk kaybı olmaması için direk güneş altında uzun süre kurutma yapılmamalıdır. Tohum, meyve, rizom, yumru, soğan, kök ve kabuk drogları güneşte kurutulabilirken yaprak, tomurcuk ve çiçek drogları gölgede kurutulmalıdır. Yapay kurutma; özel tasarlanmış kabinli yatak/ tepsi kurutucular ile konveyör bantlı kurutucular yardımıyla yaş ürüne sıcak ve kuru hava gönderilerek yapılır. Yüksek derecede uzun süre kurutulan yaprak ve çiçek droglarında önemli uçucu yağ kaybı olduğundan kurutma sıcaklığı en çok 40 oC (kontrollü kurutma koşullarında en çok 50 oC) olmalıdır.

Türkiye’de üretim alanı büyüklüğü itibariyle sırasıyla çay, tütün, haşhaş, kekik, kimyon, kırmızı biber, çörek otu, anason, lavanta, yağ gülü, nane, adaçayı, rezene, çemen, şerbetçi otu, kişniş, oğul otu, biberiye, salep ve safran gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkinin kültürü yapılır.

1. Doğadan yoğun olarak toplanan, ancak doğadan toplanması yasak veya sınırlı izin verilen, doğal rezervi gittikçe azalan türlerin kültürüne öncelik verilmelidir. 2. Pazar değeri olan ve geniş bir tüketim potansiyeli bulunan türlerin kültürüne öncelik verilmelidir. 3. Ekolojik olarak yetiştirilmesi mümkün ve pratik üretim teknikleri olan (özellikle makineli üretime olanak sağlayan) türlerin kültürüne öncelik verilmelidir. 4. Çoğaltım materyalleri ve üretim girdileri kolay ve ucuz olarak temin edilebilen türlerin kültürüne öncelik verilmelidir. 5. Kültür koşullarında yüksek verimlilikte ve standartlara uygun kalitede drog üreten türlerin kültürüne öncelik verilmelidir.

Kurutma şekillerine göre tütünler (1) Fluecured (Isı ile kurutulmuş; Virginia tütünleri), (2) Air-cured (Hava ile kurutulmuş; Burley, Maryland ve puroluk tütünler), (3) Fire-cured (Ateş ile kurutulmuş; Latakya, Kentucky, pipo, çiğneme, enfiye tütünleri) ve (4) Sun-cured (Güneş ile kurutulmuş; Oryantal şark tipi tütünler) olarak başlıca dört şekilde sınıflandırılır.

Çay plantasyonları çoğaltım materyaline bağlı olarak doğrudan tohum ekimi (60x15 cm sıklıkta açılan çukurlara 3-5 tohum ekerek), tohumdan yetiştirilen veya çelikten köklendirilen tüplü fide/ fidan dikimi (150x50 cm sıklıkta) yapılarak tesis edilir. Ekonomik verim yaşına geldikten sonra şekil vermek, terbiye etmek, uyku devresini kısaltmak, yaşlanmayı geciktirmek, uygun toplama yüksekliği kazandırmak, verim ve kaliteyi artırmak için güz veya bahar aylarında “şekil budaması” ve kasımmart döneminde “çırpma budaması” yapılır.

Lavanta hem generatif (tohum) hem vejetatif (çelik ve yatırma) hem de in vitro koşullarda mikroçoğaltım yapılarak çoğaltılabilen bir bitkidir.