Kurtuluş Savaşı Dönemi Türk Dış Politikası ve Lozan

“Şark Meselesi” 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde Avrupa diplomasi tarihinin önemli gündem konularından biridir. “Türklerin Avrupa’dan atılması” ve Osmanlı Devleti’nin topraklarının paylaşılması anlamına gelmektedir.

Hiyerarşik olarak en tepede bulunan Onlar Konseyi’nde beş ülkenin(ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya) devlet
başkanı veya başbakanları ile dışişleri bakanları mevcuttu.

Fransa'nın temel amacı Almanya’nın bir daha Fransa’ya tehdit olmasını engellemekti ve bu ülkeden acı bir intikam almaktı.

Düyûn-u Umûmiye'nin görevi, Osmanlı İmparatorluğu’nun iç ve dış borçlarını alacaklı devletler lehine denetleyerek toplamaktır.

Erzurum Kongresi’nin sonunda bir beyanname yayınlandı. Beyannamede, ülke topraklarının hiçbir neden ve bahane ile birbirinden ve Osmanlı toplumundan ayrılmaz bir bütün olduğu ilan edildi. Kuva-yı Milliye’yi güçlendirmenin ve milli iradeyi egemen kılmanın esas olduğu belirtildi. Rum ve Ermeni devletleri kurulması olasılığına karşı topluca savunmaya geçileceği
açıklandı. Siyasal egemenliği ve sosyal dengeyi bozacak şekilde azınlıklara bir takım özel ayrıcalıkların verilmesinin söz konusu olamayacağının altı çizildi. Kongre’de alınan en önemli kararlardan biri de Heyet-i Temsiliye adında bir organ kurulmasıdır.

Mustafa Kemal Paşa 24 Nisan’da Meclis’in gizli oturumunda iç ve dış politikaya yönelik aşağıdaki önemli değerlendirmelerde bulunmuştur:

-  Suriye ve Irak’ın bağımsızlıklarını kazanmaları ve ardından kendi halklarının istemeleri halinde
federatif veya konfederatif bir yapının kurulabileceği,

- Üç Kafkas Cumhuriyetiyle (Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan) iyi ilişkiler kurulmasının gerekliliği,

- İngiltere, Fransa ve İtalyan yönetimlerinin saldırganlığına karşı bu ülkelerle temaslarda bulunulduğunu, milletvekillerine bildirdi.

Bu yaklaşım Mustafa Kemal Paşa’nın realizme ve dengeye dayalı bir dış politikayı kurtuluş mücadelesinin başından itibaren izlediğini göstermektedir.

Osmanlı Devleti’nin kurtarılması için öne sürülen siyasal akımlardan biri olan Pan-İslamizm, tüm dünya Müslümanlarının, Osmanlı Halifesi liderliğinde birleştirilmesini ve tek idare altında yönetilmesini amaç edinmiştir.

- Batı emperyalizmine karşı birlikte mücadele etme,

- iki ülkenin güvenlik sorunu,

- TBMM’nin Sovyet Rusya’dan iktisadi ve askeri yardım alma isteği,

- Sovyet lideri Lenin’in dünya ihtilâli düşüncesi

- Sovyet Rusya’nın Türkiye’nin bağımsızlığını tanıması.

Türkiye-Afganistan Dostluk Antlaşması sembolik bir özelliğe sahipti. Doğu uluslarının özgürlük mücadelesinin destekleneceğini içermekteydi.

Gümrü Antlaşması TBMM Hükümeti’nin yabancı bir devletle imzaladığı ilk antlaşmadır.

Kars Antlaşması, TBMM Hükümeti’nin Doğu’da dostane ilişkiler kurmasını pekiştirmiş, Moskova’dan gelecek yardımın önündeki son engelleri de ortadan kaldırmıştır. TBMM Hükümeti’nin Doğu’daki askeri güçlerin önemli bir bölümünü Batı’ya kaydırmasını sağlamıştır.

Fransa TBMM Hükümeti’yle diyalog kuran ve antlaşma yapan ilk Batılı büyük devlet olmuştur.

Antlaşma metninde kısaca şu hususlara yer verilmişti:
1. Türk ve Yunan silahlı kuvvetleri arasındaki çarpışmaların durdurulması
2. Trakya’daki Yunan kuvvetlerinin 15 gün içerisinde, Yunan jandarma ve sivil yetkilileri ise de mümkün olan en kısa zamanda
Meriç Irmağı’nın sol kıyısına çekilmesi
3. Meriç’in sağ kıyısı, Karaağaç ile birlikte, Müttefik Devletlerce saptanacak yerlere
yerleşmek üzere, onların askersel birliklerince işgal edilmesi
4. Doğu Trakya’nın Yunan kuvvetlerince boşaltılmasının on beş günlük bir süre içerisinde gerçekleştirilmesi
5. Doğu Trakya’nın Müttefik Kuvvetlerince işgal edilmesi, bu kuvvetlerin düzenin korunmasını sağlaması
6. Müttefik askerlerinin çekilmesi, Yunan kuvvetlerinin boşaltma hareketinin bitiminden itibaren otuz gün içerisinde gerçekleştirilmesi
7. Türk Ordusu’nun tespit edilen hatlar üzerinde durması ve barış konferansı süresince bu hatları geçmemesi

Hükümet, heyete barış görüşmelerinde nasıl hareket edeceğine ilişkin 14 maddelik bir talimat verdi. Talimatta yer alan bazı hususlar şöyleydi: Ermeni Yurdu’nun kurulmasına izin verilmemesi; kapitülasyonların kaldırılması; Süleymaniye, Kerkük ve Musul livalarının istenmesi; Trakya’da 1914 yılı sınırının elde edilmesi; Boğazlar ve Gelibolu yarımadasında yabancı bir askeri
kuvvetin kabul edilmemesi; Batı Trakya’da plebisit istenmesi; azınlıklar konusunda mübadelenin esas alınması; borçların Osmanlı’dan ayrılan ülkeler arasında paylaştırılması ve ordu ve donanmaya sınırlama konmaması gibi.

Konferansta çalışmaların sistemli yürütülmesi için üç komisyon kurulmasına karar verildi. Birinci Komisyon; “Siyasi Komisyon” veya “Ülke ve Askerlik İşleri Komisyonu”; İkinci Komisyon, “Yabancılara Uygulanacak Rejim Komisyonu”; Üçüncü Komisyon ise, “Maliye ve İktisat Sorunları Komisyonu” adlarıyla kuruldu.

Barış Antlaşması’nın metni Siyasal Hükümler (madde 1-45), Mali Hükümler (46-63), Ekonomik Hükümler (Madde 64-100), Ulaşım Yolları ve Sağlık Sorunları (Madde 101-118) ve Çeşitli Hükümler (119-143) olmak üzere beş bölümden oluşmaktadır.

Antlaşmanın Siyasal Hükümler başlığını taşıyan bölümünde, Türkiye-Suriye Sınırı 20 Ekim 1921 tarihli Fransızlarla yapılan Ankara Antlaşması’nda saptanan haliyle bırakılmış, Hatay dışarıda bırakılmak zorunda kalınmıştır (Madde: 3/1).

“Boğazlar Rejimine İlişkin Sözleşme”yi, Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devleti imzaladı.

“Yunan ve Türk Halklarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol"un 1. Maddesi’nde “Türk topraklarında yerleşmiş Rum Ortodoks dininden Türk uyruklarıyla, Yunan topraklarında yerleşmiş Müslüman dininden Yunan uyrukluların, 1 Mayıs 1923 tarihinden başlayarak zorunlu mübadelesine girişileceğini” açıklanmıştır.

Lozan Barış Antlaşması:

-  Türkiye’nin bağımsız bir devlet olarak uluslararası platformda tanınmasını sağlamıştır. Yeni Türkiye Devleti’nin kurucu belgesidir.

- Kapitülasyonlar kaldırılmıştır. Bu açıdan ekonomik bağımsızlık belgesidir.

- Birinci Dünya Savaşı’nı sona erdiren barış antlaşmaları yürürlükten kaldırılmış olmasına rağmen Lozan varlığını sürdürmektedir. Bu açıdan Türkiye’nin diplomatik zafer belgesidir.

- Ortadoğu tarihinde ilk kez Avrupa modeline uygun bir ulus-devlet, Avrupa uluslar sistemine, Avrupa uluslar hukukunun içine girmiştir.