Yaşlının Yakınları ve Bakıcısının Stresle Baş Etmelerini Kolaylaştıran Etmenler

Kişilik, bireyin doğuştan getirdiği ve yaşantı sonucu kazandığı, onu diğer bireylerden ayıran özelliklerin tamamı olarak tanımlanabilir. Kişilik, bireyin farklı durumlarda ortaya koyduğu davranışları açıklayan, sürekliliği olan, kişiler arası, duygusal, motivasyonel, deneyime dayalı etkileşim tarzı olarak tanımlanmıştır (McCrae ve Costa, 1989).

Yaşlı bakımında bakıcının kişilik özellikleri, bakıcının tükenmişlik ve depresyon düzeyini belirlerken, yaşlının yaşam kalitesini de artırmaktadır. Bireylerin yaşadıkları stres sürecini değerlendirmede ve başa çıkma sürecinde kişilik faktörleri önemli rol oynamaktadır. Empatik beceriye sahip olma, iyimserlik, mizahi beceriyi kullanma gibi kişilik özellikleri yaşamı olumlu algılamayı ve sağlıklı baş etmeyi sağlamaktadır (Dixon, 1980; Lee, 1997; Türküm, 2000). Araştırmacılar bu değişkenlerin tümünün etkileşimi sonucu bireyin bir
durumu stresli olarak değerlendirip-değerlendirmeyeceğini ve stresli olarak değerlendirirse bunun seçeceği başa çıkma stratejilerini de belirleyebileceğini ileri sürmektedirler. Örneğin yaşlılarla ilgilenmek ve birlikte yaşamak, iyimser, empatik ve mizahi beceriye sahip kişilerde daha baş edilebilir görünürken bu özelliklere sahip olmayanlarda ise daha üstesinden gelinemez olarak algılanmaktadır. 

Beş Faktör Kişilik Kuramı, “özellik yaklaşımına” dayanmaktadır ve kişiliğin ölçülmesinde bireylerin kendilerini ve diğerlerini tanımlamada kullandıkları “sıfatlardan” yararlanmaktadır.
Beş Faktör Kişilik Kuramı’na göre kişilik özellikleri; dışa dönüklük, içe dönüklük, yumuşak başlılık, nörotizm, öz denetim ve gelişime açıklık olarak adlandırılmaktadır

Nörotizm kişilik özelliği, depresif ve hüzünlü olma, gerginlik, kaygılı olma, sıklıkla
duygusal iniş çıkışlar yaşama, tedirginlik, huzursuzluk ve sabırsızlık gibi kişilik özelliklerini kapsamaktadır (Bacanlı ve diğerleri, 2009; Benet-Martinez ve John, 1998). Nörotik kişiler, genellikle anksiyete, depresyon, kızgınlık, sıkıntı gibi olumsuz duygular ve mantıklı olmayan düşünceler ve başa çıkma mekanizmalarında yetersizlik hissetmektedirler. Bu kişiler sıklıkla karmaşık duygularla uğraşmak zorunda olduklarından, daha çok kuruntulu düşünceler ve düşmanca tepkiler gibi uygun olmayan başa çıkma mekanizmalarına
başvurmaktadırlar (McCrae ve Costa, 1987). Nörotik kişiler, belirsiz çevresel koşullarda olumsuz değerlendirmeler yapma eğilimindedirler. Bu kişilik özelliğinde bakıcılar hastalara sabırsız, öfkeli ve rahatsız edici şekilde yaklaşmakta ve hasta ile oluşan problemleri görmezden gelerek ya da çevreyle ilgili belirsiz durumlarda karşı çıkarak baş etme eğilimindedirler (Vugt ve diğerleri, 2004).

Kişilik özellikleri ve stres ilişkisini araştıran çalışmalar en çok A ve B tipi kişilik özelliklerini ele alarak yapılmıştır.

A tipi davranış biçimine sahip bireyler, agresif, sabırsız ve
işlerine düşkündürler. Pek çok güdüye sahiptir ve mümkün olduğu kadar çok kısa sürede mümkün olduğu kadar başarılı olmak istemektedirler (Moorhead/Griffin, 1992). Bu kişiler zaman baskısından hoşlanmakta ve aceleci tavır takınarak kendilerini sürekli bir şeyler yapmak zorunda hissetmektedirler. Bu özellikleriyle birlikte bu kişilerin, zamanlarını çok iyi yönettiği söylenemez (Aytaç, 2002).

B tipi kişilik özelliğine sahip bireyler ise bu özelliğe sahip olmayan kişilere göre, daha rahat, uysal, daha az rekabetçi ve daha az saldırgandırlar. Kolay kolay sinirlenmez ve tedirgin olmazlar. Yaptıkları işten zevk almayı bilirler. İşleriyle ilgili rahatlıkları onlara suçluluk duygusu vermez, sakin ve düzenli çalışırlar, çevreye açık ve sosyal yaşamı seven bir yapıları vardır (Aktaş, 2001). B tipi kişiler, insanlar ya da zamanla daha az çatışma hâlindedirler, yaşama karşı daha dengeli ve rahat bir yaklaşım içerisindedirler. Kararlı bir hızda çalışıp, kendilerini daha fazla güven içinde hissederler

Kendilik değeri, bireyin sahip olduğu özellikleri değerlendirmesi sonucu kendine yönelik hissettiği duygudur.

Benlik algısı, kişinin sahip olduğu fiziksel, bilişsel, sosyal, kişilik özelliklerini düşünerek kendine ilişkin olumlu ya da olumsuz algısıdır.

Kendilik değeri, yaşlı bakımıyla ilgilenen aile üyeleri ve bakıcıların davranışlarını da etkilemektedir. Kendilik değeri yüksek olan kişiler, hem kendileriyle hem de başkalarıyla barışıktırlar, sorunlarını iletişim kurarak çözme taraftarıdırlar. Bakımıyla ilgilendikleri yaşlılarla da sağlıklı iletişim kurarak sorunlarını çözebilirler. Kendi güçlü yönlerini ve güçsüz yönlerini bilirler, kapasitelerini aşan durumda yardım isteyerek stresle etkili başa çıkabilirler.
Kendilik değeri düşük olan bakıcı ve aile üyeleri ise kendileri ve diğerleriyle sürekli çatışma hâlindedirler. Sorun yaşadıklarında etkili şekilde çözmek yerine stres yaşarlar. Kendilerini değersiz gördüklerinden diğerlerinin de onu değersiz gördüklerini düşünerek kapasitesini aşan durumlarda yardım almak istemezler.

Empati, kişinin kendisini geçici olarak diğerinin yerine koymasını ve onun duygularını algılamasını sağlarken sempati ise onun yaşadıklarını uzun süreli yaşamasını sağlamaktadır.

Empatinin ön koşulu kişiyi tanımak ve onu farketmek olduğundan, yaşlı bakımında empati duygusu, ikili ilişki kurmaya yardımcı olan önemli bir faktördür (LaMonica ve diğerleri, 1987). Empati kurma becerileri, kurumdaki bakıcıların, yaşlılara bakış açısını da etkilemektedir. Empatik olanlar, hayata yaşlıların bakış açısıyla baktıkları için onlara karşı daha yumuşak, sıcak ve ihtiyaçlarına duyarlı olabilmektedirler. Empati becerisi yüksek olan bakıcılar, yaşlıların ihtiyaçlarını önceden farkedip doğru yönlendirmeler yapabilmekte ve yaşlıların yaşamlarını daha kaliteli geçirmelerini sağlayabilmektedirler. 

Mizah, olayların komik yönlerine odaklanarak olduğundan farklı görmemize, böylece başa çıkma gücümüzü kullanmamıza ortam yaratan bir özelliktir

Kişiler arası ilişki tarzı, bireyin çeşitli ilişki ve durumlarda sergilediği genel davranış eğilimi ve kişilik örüntüsünü temsil etmektedir (Buss ve Craik, 1983).

Kişiler arası ilişki tarzı, besleyici ve ketleyici ilişki tarzından oluşmaktadır.

Ketleyici ilişki tarzı, kişiler arası ilişkilerde saygı ve empatiden yoksun, karşılıklı çıkar ve üstünlük kurmaya dayanan bir ilişki tarzıdır. Ketleyici ilişki tarzına sahip olan kişiler, karşısındakinin görüşlerini dikkate almaz, insanlara sözle sataşır, kendini kolayca kaybedip öfkelenir, başkalarıyla alay eder, kendini başkalarından üstün görür ve her fırsatta bunu göstermekten çekinmezler (Şahin, Durak ve Yasak, 1994).

Besleyici ilişki tarzı, karşılıklı saygı ve empatiye dayalı bir ilişki tarzıdır. Besleyici ilişki tarzını benimseyenler, istek ve ihtiyaçlarını karşısındakine açıkça beli eder, ona saygı duyduğunu ve onu kabullendiğine ilişkin mesajlar verir, neşeli ve yapıcı şakalar yapar, otomatik tepkilerini erteleyebilir ve kendini kaybetmeden, düşünce ve duygularını dürüstçe paylaşabilir ve yapıcı konuşabilir (Şahin, Durak ve Yasak, 1994). Besleyici ilişki, karşılıklı anlayışla sağlanırken, ketleyici ilişkide zorlama, yönetme isteği ve baskı vardır. Dolayısıyla besleyici ilişki tarzları bireylerin birbirlerini daha iyi anlamalarına yardımcı olurken, ketleyici ilişki tarzları tam tersi bir etki yaratarak sağlıklı bir ilişki sürdürmeyi güçleştirmektedir (Greenwald, 1999)

Bakıcı öz yeterliliği, bakıcının, bakıcılıkla ilgili görev ve sorumluluklarını yerine getirmede kendine güvenmesi, bakıcılıkla ilgili görev ve sorumluluklarının üstesinden gelebileceğine olan inancıdır.

Sosyal bir varlık olan insanoğlu, yaşam boyu sosyal desteğe ihtiyaç duymaktadır. Sosyal destek, bireye; aile, arkadaş, komşular ve kurumdan sağlanan fiziksel ve psikolojik bir yardım olarak tanımlanır. Sosyal destek, bireylerin sevgi, şefkat, yeterlik, benlik saygısı, bir gruba ait olma gibi sosyal gereksinimleri karşılayarak fizik ve ruh sağlığını olumlu bir biçimde etkilemektedir (Çakır ve Palabıyıkoğlu, 1997; Özgür, 1993). Bireyin ailesi, arkadaşları, komşuları, iş arkadaşları, akrabaları, bireyin içinde yaşadığı toplum ve uzman kimseler, o bireyin sosyal destek kaynaklarını oluşturmaktadır (Sorias, 1988; Yıldırım, 1997).

Yapılan çalışmalarda geleneksel kültürdeki bakıcıların aile bağlarına önem verdiği, aile bireylerinin birbirinden sorumlu olduğu algısının
daha başat olarak kabul edildiği görülmektedir. Geleneksel kültürde aile ve akraba bağları güçlü olduğundan yaşlılara iş birliği içinde ailede bakılmaya çalışılır. Aile üyeleri birbirine yakın mesafelerde oturarak, yaşlı bakımıyla ilgilenen kişinin iş yükünü hafifletmeye çalışırlar. Bu nedenle geleneksel kültürde yaşlılara bakım veren kişilerin daha az stres ve tükenmişlik yaşadıkları, yaşam doyumlarının daha yüksek olduğu görülmüştür (Javanic ve Connel,
2001)

Bireysel kültürde, kültürel aktarımın nesiller boyu devam etmesinden çok bireylerin gelişimlerine önem verilir. Bu kültürdeki bireyler, birbirlerinin gelişimlerini desteklemekten sorumludurlar. Yaşlıların bakımı geleneksel kültürlerde olduğu gibi aile üyeleri tarafından birincil görev olarak algılanmaz. Bu nedenle yaşlıların bakımı, aile üyelerinin kişisel gelişimini engelleyeceği düşüncesiyle yaşlıların kendi talepleriyle kurumlarda yapılır.