Yaşlı Yakınları ve Bakıcılarının Stresle Baş Etme Stratejileri

Yaşlı yakınları ve bakıcılarında, bakım verilen fiziksel çevre, bakım alan yaşlının özellikleri, bakıcının güçlü ya da zayıf yönleri, ailevi ve sosyal destek kaynakları,
sosyokültürel faktörler stres kaynakları olabilmektedir.

Bakım alan yaşlının özelliklerinden kaynaklanan stres faktörleri; yaşlının bilişsel, fonksiyonel ve davranışsal bozuklukları, bakıcıyla önceki ilişki kalitesi ve dışarıdan profesyonel destek alıp almadığı gibi fakörlerden oluşur.

Ailevi ve sosyal destek ağlarından kaynaklı stres faktörleri ise bakıcının başka kişilerden somut, bilişsel ve duygusal destek alıp almamalarıdır.

Sosyo-kültürel içerikle ilgili stres kaynakları; bakıcılıkla ilgili inançlar ve beklentiler, ulaşılabilen kaynaklar, programlar, engeller, erişimler ve fırsatlar diğer stres kaynaklarıdır.

Koşullara yönelik değerlendirmeler birincil stres faktörlerini oluşturmaktadır. Bunlar;

1) Objektif Stres Kaynakları

Yaşlının bilişsel bozukluğu
Yaşlının problemli davranışları
Günlük yaşam etkinliklerinde
bağımlılık ve hasta direnci

2) Subjektif Stres Kaynakları
Bakım verenlerin rol yüklenmesi
Bakım verenlerin rol esareti
Yakınlığın kaybı

Yaşlıya bakım veren kişilerin, yaşlının özellikleri ve bakıcı koşullarından nasıl etkilendiği objektif stres faktörleri olarak adlandırılır.

Bazen yaşlının özelliklerinden kaynaklı koşullar stres faktörü olabilirken bazen de bu koşulları aile üyelerinin nasıl değerlendirdiği strese neden olabilmektedir. Yaşlının durumundan ve bakım koşullarından kaynaklı, somut durum ve aktivitelerin bakıcının ve aile üyelerinin nasıl algıladığı, içsel tepkileri ve bu durumlara verdikleri kişisel anlamlar subjektif stres faktörlerini oluşturmaktadır. Subjektif stres kaynakları, aile üyesinin eş ya da anne babasını beslerken, temizlerken, izlerken aklından geçen düşünceleri ve hisleridir.

Bakım verenlerin rol yüklenmesi, bakım vermeyle ilgili görev ve sorumlulukların
yaşlı bakımıyla ilgilenen kişiler tarafından aşırı yüklenmesi sonucu hissedilen içsel
yaşantılardır.

Yakınlığın kaybı; yaşlının bilişsel bozukluğu nedeniyle yakınlarını hatırlamaması
sonucu oluşur. Bilişsel bozukluğu olan hastalarda hafıza kayıplarıyla birlikte kişilik ve davranışlarda da değişim gerçekleşir. Yaşlının çevresindekileri tanımamasıyla birlikte aile üyeleri ile yaşlı arasındaki ilişki de değişmeye başlar. Aile üyeleri bir taraftan eş ya da anne-babasına bakım verirken bir taraftan da yabancı birine bakıyormuş gibi hissedebilir ve bu durum hissedilen stres düzeyini artırmaktadır (Aneshensel ve diğerleri, 1995).

İkincil stres kaynakları, bakım verenlerin sahip olduğu çoklu rol yaşantılarından ve bu rollere yeterince zaman ayıramamalarından kaynaklanmaktadır

İntrapsişik stres kaynakları, bakım verme koşullarının, bakım veren aile üyelerinde benlik kaybı, bakıcılık yeterliliğinin olmayışı duygularına neden olması sonucu yaşanan stres faktörlerine denir.

Yaşlının özelliklerinden ve bakım verilen yerin koşullarından oluşan birincil stres kaynakları kişiyi olumsuz etkileyerek ikincil stres kaynaklarına neden olabilmektedir. Başka bir deyişle birincil stres kaynakları, bakım verme ile ilgili üstlenilen sorumluluğun bakım veren kişide hissettirdikleri ve bakım vermekten dolayı sosyal etkileşimin olmayışı gibi sonuçlar, sonradan ikincil stres kaynaklarına dönüşmektedir. İkincil stres kaynakları bakım verenin yaşamının diğer yönüyle ilişkilidir. Aile üyesi ve çalışan rolü, sosyal ve eğlence aktiviteleri, düşen benlik saygısı, yeterlilik kaybı gibi intrapsişik stres faktörlerini de içermektedir. Her ne kadar ikincil stres kaynakları, birincil stres kaynaklarından etkilenmekte ise de, ikincil stres kaynakları da bakım verenlerin sıkıntı düzeyinin artmasına yol açabilmektedir.

Bu stres modeli Schulz ve Salthouse (1999) tarafından bakıcılara yönelik olarak geliştirilmiştir. Bu stres modeli, bakım ihtiyacını ortaya çıkaran stresli durumlarda ardışık ve döngüsel bir model sunmaktadır. Bu modele göre potansiyel bakıcı öncelikle durumu değerlendirmektedir. Potansiyel bakıcı, yaşlının durumunu, bakım verme işinin sorumluluklarını değerlendirdikten sonra karşılaşacağı güçlüklerle başa çıkıp-çıkamayacağına karar vermektedir. Bu modelde bakıcının değerlendirmeleri başa çıkma tepkilerini belirlemektedir. Bu stres modelinde stres faktörleri ve sonuçları arasında potansiyel bakıcının değerlendirmesi etkilidir. Potansiyel bakıcı, durumu olumlu bakış açısıyla değerlendirirse stres
faktörleri olumsuz sonuçlara yol açmamakta, olumsuz bakış açısıyla değerlendirirse stres faktörleri olumsuz sonuçlara yol açmaktadır.

Bakım verenlerin stres modeli Perlina ve meslektaşları tarafından (Pearlin, Mullan, Semple ve Skaff, 1990), demanslı hastalara bakan bakıcılar için geliştirilmiş olmakla birlikte, tüm bakım verenlerin stres sürecine yönelik kavramsal bir model sunmaktadır. Model, stres ve başa çıkma sürecinin, stresin geçmişi ve bağlamsal faktörleri, stres yapıcılar, aracılar ve sonuçları olmak üzere dört faktörden etkilendiğini göstermektedir

Reuben Hill (1949) tarafından geliştirilmiş Stres ve Başa çıkma Modeli dört faktörü içermektedir. A, stres içeren olayı; B, kaynaklar veya güçlü yönleri; C, algı ve strese verilen anlamı ve X ise stres sonucunu içermektedir.

Modelde başlangıçta başa çıkma süreci yokken, Hill ve diğerleri başa çıkmanın da bu sürecin önemli bir parçası olduğunu belirterek sonradan modele eklemişlerdir. Modelde A olarak isimlendirilen stres olaylarını, bakım verilen yaşlının olumsuz davranışları, bilişsel bozukluğu, günlük yaşam aktivitelerinde bakıcıya bağımlılığı, bakım vermede geçirilen zaman oluşturmaktadır. B olarak isimlendirilen kaynaklar ve güçlü yönleri, başa çıkma davranışlarını ve sosyal destek kaynaklarını ifade etmektedir. C olarak isimlendirilen algı, stres yaşantısının algısı, X olarak isimlendirilen stres sonucu ise bakıcının
fiziksel sağlığı ve yaşam doyumunu ifade etmektedir. Model, stres ve sonucu arasındaki ilişkiyi değiştiren aracı değişkenlerin etkisine önem vermektedir.

Lazarus ve Folkman (1984), DeLongis ve O’Brien (1990) ve Ramsey’in (1990) geliştirdikleri Genel Stresle Başa çıkma Modeli sonradan bakıcıların stresle başa çıkma modeli olarak düzenlenmiştir. Düzenlenen modelde stres faktörleri, hasta-yaşlı özellikleri ve kaynakları, hasta ve yaşlıyla daha önceki ve şimdiki ilişkinin kalitesi ve bakıcının özellikleri ve sahip olduğu kaynaklar gibi birçok faktörü içermektedir.

Lazarus ve diğerlerinin geliştirdiği Bakıcı Stresi ve Başa çıkma Modeli, stres faktörlerini bakıcının özelliklerinden, yaşlının özelliklerinden, fiziksel ortamdan kaynaklı olarak ele aldığı, ara bulucu değişkenlere ve bakıcının stresi değerlendirmesine odaklandığı için diğer stresle başa çıkma modellerine göre daha kapsamlı bir model sunmaktadır.

Stresle başa çıkma tepkileri problem odaklı başa çıkma, duygu odaklı başa çıkma, sosyal destek, dinî odaklı başa çıkma ve bilişsel yeniden yapılandırma olarak gruplandırılabilir.

Osterkamp (1989) yaşlı bakımıyla ilgilenen kişilerin, sağlıklı olabilmeleri ve sağlıklarını sürdürebilmeleri için bazı özelliklere sahip olmaları gerektiğini belirtmektedir. Bu özellikler:
1. Bakıcının bakım alan yaşlının bakış açısından bakabilmeyi, bakım alanla empati
kurarak, onun yaşadığı zorlukları görebilmeyi ve anlayabilmeyi sağlayan stratejiler kullanması,
2. Bakıcının yaptığı işi doyumlu ve anlamlı bulması,
3. Bakıcının başarılarını tanımlayabilmesi, problemleri etkili şekilde çözebilme yeteneğini, yaşlılara yardım etme davranışını ifade edebilmesi,
4. Bakıcılığın kişisel yararlarını keşfetmesi,
5. Bakıcının kendi sınırlarını kabul etmesi.

Uzmanlar yaşlı bakımıyla ilgilenen kişilere, stresin zararlı etkilerini kontrol etmek için beş öneride bulunmuşlardır. Bunlar:
1. Gerçekçi amaçlar ve beklentiler belirleyin,
2. Sınırlarınızı oluşturun,
3. Yardım isteyin ve yardım kabul edin,
4. Kendinizle ilgilenin,
5. Diğer insanlarla bir arada olun.