Yaşlı Yakınları ve Bakıcılarının İyi Oluşları ve İyi Oluşlarını Geliştirici Faktörler

Bakım yükü, bakım hizmeti vermenin bakıcıda ortaya çıkardığı ruhsal sıkıntı, bedensel hastalıklar, ekonomik ve sosyal sorunlar, aile içi ilişkilerde bozulmalar, kontrolün yitirildiği duygusuna kapılma gibi olumsuz nesnel ve öznel sonuçlar şeklinde tanımlanmaktadır.

İyi oluş kavramı Pozitif Psikoloji Yaklaşımı ile gündeme gelmiştir.

Pozitif psikoloji, bireyleri ve toplumları nelerin geliştirdiğine odaklanarak; geçmiş, şimdi ve gelecek zaman birimlerinde bireyin olumlu deneyimler ve yaşantılar geliştirmesini amaçlar.

Öznel iyi oluş, bireyde olumlu duygulanım ve yaşamdan alınan doyumun daha çok olması, olumsuz duygulanım sıklığının daha az olması ile tanımlanmaktadır.

Duygulanım ise kişinin anlık olaylarla ilintili ruh hali ve duygularını içeren duygusal yanıdır. Bu yazıyı okurken, metnin geri kalanında neler olduğunu merak etmeniz, hatta sizi bekleyen bir sınavı düşünerek biraz kaygılanmanız duygulanıma bir örnek olabilir.

Öznel iyi oluş kavramı yaşam doyumu, olumlu duygular ve düşük düzeyde olumsuz duygular olmak üzere üç temel ögeyle birlikte açıklanmaktadır. Öznel iyi oluş içerisindeki bu üç temel yön kendi içlerinde farklı bölümlere ayrılmaktadır. Yaşam doyumu, hoş vakit geçirme, aşk, evlilik, arkadaşlık vb. yaşamın doyum alınabilecek yanlarını anlatmaktadır. Olumlu duygular; hoşlanma, gurur, bağlılık, sevinç ve haz gibi duyguları kapsamaktadır. Olumsuz duygular ise utanç, suçluluk, üzüntü, kızgınlık ve kaygı gibi rahatsız edici olabilen duyguları içermektedir (Diener, Suh ve Oishi, 1997).

Psikolojik İyi Oluş Yaklaşımı, olumlu psikolojik işlevsellik olarak nitelendirilen
altı farklı psikolojik boyutla iyi oluşu tanımlamıştır: (1) diğerleri ile olumlu ilişkiler, (2) çevresel hâkimiyet,  (3) kendini kabul,  (4) özerklik, (5) kişisel gelişim ve büyüme, (6) yaşam amacı.

Öznel iyi oluş genelde mutluluk, olumlu duyguların daha sık yaşanması ve problemlerin göreli olarak azlığı anlamına gelirken psikolojik iyi oluş, çaba harcama, kişisel gelişim ve büyüme için uğraşma, yaşamı için amaç belirleme olarak tanımlanmaktadır. Öznel iyi oluş ve psikolojik iyi oluş bireyin ruh sağlığı ve iyilik hâliyle ilgili, ancak birbirinden farklı kavramlardır

İyi oluş kavramını ele alan diğer görüş Öz Belirleme Kuramı’dır. Bu kuram özerklik, yeterlik ve ilişkisellik olmak üzere üç temel psikolojik ihtiyaç olduğunu varsaymakta, bu ihtiyaçların doyurulmasını psikolojik dayanıklılık, iyi oluş, yaşam doyumu ve psikolojik sağlık açısından önemli görmektedir.

Özerklik ihtiyacı bireyin kendi eylemlerini başlatması, seçim yapması, kendi etkinliklerini kendisinin yönlendirmesi, davranışlarının kontrolünün kendisinde olmasıdır.
Duygusal, davranışsal ve değer özerkliği olmak üzere üç özerklik ihtiyacı olduğu ifade edilmektedir. Duygusal özerklik, bireyin ailesiyle olan ilişkilerindeki yakınlık düzeyine ve kendi ayaklarının üzerinde durmasına odaklanmaktadır.
Davranışsal özerklik kavramıyla, bireyin karar verme süreci ve sonrasındaki bireyin seçimleri vurgulanmaktadır. Değer özerkliği ise bireyin büyüdüğü, yaşadığı çevrenin değerleri ve görüşlerinden bağımsız kendi değerlerini oluşturması ve bunlara göre davranmasını içermektedir (Ryan
ve Lynch, 1989)

Aile üyelerine, yakınlarına bakım veren kişilerle yapılan görüşmeler sonucunda bireyin yaşam olaylarıyla baş etmesini ve iyi oluşunu arttırmasını sağlayan dört konu olduğu belirlenmiştir: bedensel sağlık, duygusal sağlık, anlamlı etkinliklere katılma, yeni beceriler öğrenme ve son olarak sosyal destek.

Orta yaşlarında bakım verme işini üstlenen çalışan bireylerin iki sorumluluk alanıyla baş etme ve bu alanlar arasında denge kurma çabaları sandviç duygusu olarak tanımlanmaktadırlar

Rol güçlükleri yaklaşımı bakım verme işinin ve aynı anda çalışma yaşamına ait olmanın kişiyi olumsuz etkilediğini ileri sürmektedir. Bu yaklaşım aynı anda eş, anne, çalışan ve bakım veren gibi çoklu rollere sahip olmanın, bu farklı rollere ilişkin sorumlulukları tamamlamada zorluklar ortaya çıkardığı ve dolayısıyla çalışmanın bireylerin iyi oluşunda olumsuz etkilere sahip olduğunu ileri sürmektedir. Bu bakış açısıyla bakım verme ve çalışma arasında olumsuz bir ilişki söz konusudur. Bu iki rolün birleşmesi kişinin her rolün gerekleriyle etkili bir şekilde baş etme yeteneklerini azaltabilir. Her iki rolün getirdiği baskı ve gerilimler kişide aşırı bir yüklenmeye neden olabilir. Bunun sonucunda, kaçınılmaz olarak rol çatışması yaşanır.

Bakım veren yakınların gereksinimleri dört temel kategoride toplanmaktadır: bilgi ve eğitim gereksinimi, profesyonel destek, etkili iletişim ve yasal ve maddi destek.

Ülkemizde Gündüz Bakım Merkezlerine ilişkin yasal düzenlemeler 2008 tarihinde
yapılmıştır.

Destek grupları bakım verenlere yönelik eğitimler arasında popüler olanlardır ve yaygın bir şekilde yapılan çalışmalardandır. Destek grupları, yaşlı yakınlarının eşleri veya çocuklarından meydana gelir. Bazı toplumlarda destek grupları sürekli devam ederken bir kısmında altı ile sekiz hafta arasında yapılmaktadır. Belli ilkeler çerçevesinde gruplar inşa edilir ve yaşlı yakınlarına hem bilgi hem de destek sağlar. Yaşlılıkla ilgili sağlık konuları hakkında bilgi, grup üyelerinin birbirine verdiği karşılıklı destek, bakım vermenin duygusal güçlükleri, kendine bakma, grup dışındaki destek sistemlerinin gelişimi, kullanımı ve eve yönelik
beceriler bu gruplarda ele alınmaktadır. Destek gruplarının en önemli yararlarından biri, bireylerin yalnız olmadığını hissetmeleri ve birbirlerinin deneyimlerinden yararlanmalarıdır.

Öğrenen örgüt, öğrenmeye öncelik veren, tüm üyelerinin öğrenmesini önemseyen ve kendisini sürekli yenileyendir. Öğrenen örgüt bütün üyelerini içine alan, bilginin edinilmesi, aktarımı ve bu bilgileri kullanarak davranış değiştirme
becerisine sahiptir.

Bir kurumun öğrenen örgüte dönüşmesini engelleyen bazı faktörler şu şekilde sıralanabilir (Barutçugil, 2004: 151):
• Telaş ve panik içinde sistematik olmayan adımlar atmak, bunlardan kısa sürede
sonuçlar beklemek ve sonuçlar hemen ortaya çıkmayınca bunları uygulamaktan
vazgeçmek,
• Öğrenen örgüt olmayı bir zihniyet veya kültür değişimi sürecinden çok belirli sistem ve süreçlerin uygulanması olarak görmek,
• Özgün fikirlere değer vermeden, onları göz ardı ederek alışılagelmiş fikirlere bağlı
kalmak,
• Çok çalışmayı ödüllendirip, akıllı çalışma sistemini ödüllendirmemek

Pozitif psikoloji stratejileri, bireylerde olumlu duyguları, davranışları, düşünceleri geliştirmeyi amaçlayan istemli eylemler olarak tanımlanmaktadır. Fordyce (Hefferon ve Boniwell, 2015) üniversite öğrencileriyle pek çok uygulamalı çalışma yaparak çok mutlu olan kişilerde görülen 14 prensip sıralamıştır. Bunlar aktif olma, sosyalleşme, anlamlı işler yaparak üretken olma, işleri planlama ve organize hareket etme, endişelenmeyi bırakma, gerçekçi beklenti ve istekler, iyimser düşünmeyi geliştirme, şu ana odaklanma, sağlıklı kişilik geliştirme, dışa
dönük ve sosyal olma, kendin olma, olumsuz duygu ve düşünceleri azaltma, yakın ilişkiler kurma, mutluluğa değer vermedir.

Minnettarlığını İfade Etme

Keyfini Çıkarma ve Olumlu Anlar

Olumlu Duyguları Başkalarına İfade Etme ve Kendi Kendine Söyleme

Bedenle Çalışma