Yaşlılarda Stres Yönetiminde Serbest Zaman Etkinliklerinin Düzenlenmesi

Başarılı Yaşlanma Modeli; hastalık veya engellilik durumunun olmaması, bilişsel, fiziksel işlevlerin sürdürülmesi ve yaşama aktif katılım unsurlarından oluşmaktadır. 

• Davranış veya eylem öncesi planlamada yetersizlik,
• Hatırlamama,
• Uyumsal (oryantasyon) sorunlar,
• Bilinç bulanıklığı,
• Belirsizlik durumlarına karşı düşük tolerans gösterme,
• Davranış veya eylemle ilgili karar verme sürecinde hatalar,

• İnsanları yanlış tanıma,
• Konsantrasyon, planlama ve problem çözmede yetersizlik,
• Yaratıcılık, algılama ve ilgide azalma,
• Sabırsızlık, öfke, yalnızlık, şüphe, depresyon ve ağlama

Stres ile vücut savunma mekanizması (stres hormonu bağışıklık sisteminin işlevlerini azaltırken, vücutta ateşli olmayan iltihabı arttırmaktadır), sindirim sistemi, ve dolaşım sistemi (kalp ve damar) işlevlerinde gerileme yaşlı bireylerin daha fazla sağlık bakım hizmeti almalarına neden olmaktadır. Stres ve stresin yol açtığı ikincil sorunlar (örneğin; bilişsel fonksiyonlarda muhtemel değişiklikler) yaşlı bireylerin gün içerisinde daha fazla oturma ve yatma gibi aktif olmayan davranışlarını pekiştirmektedir

1. Hastalık veya Engellilik Durumunun Olmaması,
2. Yüksek Bilişsel ve Fiziksel İşlevleri Sürdürmek,
3. Yaşama Aktif Katılarak Sosyal ve Üretken Etkinliklerin Sürdürülmesi

Yaşlanma döneminde ortaya çıkan sağlık sorunları bireylerin aktivite ve katılım düzeyini sınırlandırıp fizyolojik, psikolojik ve bilişsel gerilemeyi daha da arttırabilmektedir. Özellikle yaşlı bireyler anlamlı boş zaman etkinliklerine katılarak azalma eğilimi gösteren aktivite ve katılım düzeylerinin korunmasına yardımcı olarak daha sağlıklı yaşam biçimine dönüşüm başlatabilirler.

• Kendini değerli hissetme,
• Öfkeli ve katı tutumda yumuşama,
• Seçim fırsatını deneyimleme,
• Sosyalleşmede artış,
• Yönetme ve yürütme becerilerinde artış,
• Uyumsal davranışlar ve zorluklarla baş etme becerilerinde artış,
• Dikkat ve konsantrasyon süresinde artış,
• Kendi yaşamını organize etmeye alışma,
• Çevresindeki kişilere tolerans göstermede artış.

• Kan dolaşımında artış,
• Kaba ve ince motor işlevler, her iki uzvu kullanma ve el-göz koordinasyonunda artış,
• Vücudun denge kontrolünde payı olan vestibuler sistemin işlevini geliştirme,
• Duyusal girdileri sağlama,
• Hareket öncesi motor planlama sürecinde gelişim,
• Algısal becerilerde ilerleme,
• Kuvvet, eklem hareket genişliği ev fiziksel dayanıklılıkta artış,
• Denge ve duruş kontrolünde gelişme,
• Aktiviteleri aşamalı şekilde yerine getirme becerisinde artış.

• Arkadaş ilişkilerinin gelişimini destekler (gülme sosyal ilişkide daha fazla),
• Sorunlarla başa çıkmayı kolaylaştırır,
• İyilik hâlini destekler ve iyimser ve umutlu olmayı kolaylaştırır,
• Olumsuz duygu ve düşüncelerden uzaklaşmaya yardımcı olur,
• Zihinsel yalınlık, yaratıcılık ve düşünme faaliyetlerini geliştirir.

• Kan basıncını düşürerek kalp-damar işlevlerinde iyileşme sağlar,
• Kan akışını kolaylaştırarak iyileşmeyi ve beyin dokusunun oksijenlenmesini arttırır,
• Solunum yollarının temizlenmesine yardımcı olur,
• İskelet kaslarının gevşemesine yardımcı olur,
• Bağışıklık işlevlerini arttırır,
• Kortizol ve noradrenalin gibi stres hormonlarını azaltır,
• Bazı maddelerin vücutta salınımını sağlayarak (opioid) ağryı geçici azaltabilir,
• Bireyin kendini iyi hissetmesini sağlayan endorfin ve seratonin gibi hormonların salınımını sağlar.

• Yaşlının özgeçmiş bilgileri (doğum tarihi, hastalıkları, kullandığı ilaçlar, vb.)
• Yaşlı ve ailesi hakkında hakkında sosyal bilgiler
• Yaşlının eğitim düzeyi ve geçmişi
• Yaşlının mesleki geçmişi
• Yaşlının toplumsal etkinlikleri (dernek ve inançla ilgili faaliyetler)
• Yaşlının günlük genel faaliyetleri (normal bir günde yaptıkları)
• Yaşlı için serbest zaman etkinliklerini anlamlı kılacak uğraşlar
• Yaşlının hoşlandığı yiyecekler

• Yetersizlik algısı,
• Motivasyon ve ilgi kaybı,
• Serbest zaman etkinliği için fiziki koşulların eksikliği veya erişimde güçlük,
• Serbest zaman etkinliğine katılacak fiziksel yeterliliğinin olmaması,
• Serbest zaman etkinliği için yeterli zaman diliminin olmaması,
• Uzman, bakım veren personel veya aile yakınlarının serbest zaman etkinliklerinin
önemini yeterince bilmemesi,
• Yaşlının içinde bulunduğu psikososyal durumun olumsuz tutum ve davranışlara yol
açması (özellikle nörolojik hastalığı olan veya sinir yaralanması geçirmiş yaşlılar),
• İletişim sorunu çeken yaşlılar (özellikle orta ve üzeri bilişsel kayıpları olanlar)

Ergoterapist, kişi ve toplulukların istedikleri, ihtiyaç duydukları veya kendilerinden beklenen aktiviteleri yapabilme becerilerini geliştirerek veya aktiviteyi ya da çevreyi kişilerin katılımını daha iyi sağlayabilecek şekilde düzenleyen uzmandır. Fizyoterapist, hareket bozukluğuna yol açan her türlü yaralanma, hastalık ve yaşlılıkta, ağrı ve fonksiyon bozukluklarında uzman bir hekimin tanısı sonrası fizyoterapiye özgü değerlendirme yöntemlerini kullanarak yine birçoğu dünyada fizyoterapistler tarafından geliştirilmiş olan tedavi yaklaşımlarını planlayıp uygulamaya yönelik bilgi ve beceriyi kazanan, sağlık ve yaşam kalitesinin artırılmasında önemli görevleri olan uzmandır.

Yaşlı bireyler için serbest zaman etkinliklerine yönelik planlamada konulan hedefler belirli alana yönelik, ölçülebilir, ulaşılabilir, uygulanabilir ve zamanlı olmalıdır.

Bakım ve rehabilitasyon merkezlerinde kalan yaşlıların daha fazla sağlık hizmeti ve bakım gereksinimleri olduğu düşünüldüğünde, bu yaşlıların fiziksel, psikolojik ve sosyal iyilik hâllerini etkileyebilen serbest zaman etkinliklerinin hazırlanması gerekir. Huzurevinde kalan yaşlılar, bakım ve rehabilitasyon merkezinde kalan yaşlılardan daha az sağlık ve bakım hizmeti alıp daha fazla aktivite türü ve serbest zaman etkinliklerine katılma potansiyeli taşımaktadırlar.

• Etkinlik çizelgesi, normal günlük rutin içerisine yerleştirilmeli (örneğin huzurevindeki bir yaşlı sabahları eğlenmeyi, öğleden sonra dışarıda yürümeyi tercih
eder. Şayet yürüyüş programı varsa yaşlı bireyin tercihlerine dikkat edilmelidir).
• Etkinliğe uygun kıyafet kullanılması, günün ilgili zamanındaki rutini pekiştirir
(örneğin yürüyüş programı saati uzman eşofmanlarını giyinerek yaşlıların toplandığı salona gelmeli, normal resmi kıyafeti ile gelmemeli, bu yaklaşım yaşlının bir sonraki etkinliğin amacını tahmin etmesini kolaylaştırır).
• Günlük etkinlik çizelgesi yaşlıların göreceği bir yere asılmalıdır (örneğin; odalara, asansöre, yemek salonuna, toplantı odasına).

• Becerilerin tekrarlı uygulanması, yaşlı bireyin yaşam deneyimleri ve uzun süreli hafızasında çağrışım ve doğal düşünce oluşturmasına yarar sağlar.
• Temel motor işlevler; kuvvet, beceri ve hareketin beyin tarafından kontrol edilebilmesini geliştirme amacıyla etkinlikler küçük basamaklara ayrıştırılır, becerinin başlangıcı ve sonuna yardım sunulur.
• Temel duyusal işlevler; duyusal farkındalığı deneyimlemesi sağlanır. Bu kapsamda, aromaterapi, el masajı, enstrümental müzik, snoezelen terapi (aydınlatma, baloncuklar, akvaryum) kullanılabilir.
• Ritim ve hareket hissi; müzik, dans, öne-arkaya ve yanlara vücudu ritimli hareket ettirme.
• Uzun süreli bellek; spesifik hatıralara karşın genel hatıraları canlandırma eski fotoğraf koleksiyonuna yeniden bakma, eski dinlenilen müzikleri yeniden dinleme.
• Duygular, yaşlı bireyler iç dünyalarında negatif ve pozitif duyguları deneyimlemeye devam etmektedir ancak bunların dışarıya açılması gerekir. Bu bağlamda,
yaşlı bireylerin duygularını ifade etmeleri konusunda cesaretlendirici konuşmalar ve sohbetler düzenlenmelidir.
• Eğlenme hissi, özellikle komedi sanatçılarının abartılı ve genellikle dikkatsizce
veya mantıksızca hareketler yaparak (örneğin; muz kabuğuna basıp düşmek,
omuzda taşınan merdivenle insanlara yanlışlıkça vurmak, birine yumruk atmak
isterken yanlışlıkla bir başkasına vurmak gibi fiziksel komedi unsurları) izleyenleri eğlendirme sanatı, yaşlıların eğlenme hissini sağlamada oldukça başarılıdır.

Yaşlıların stresle mücadelesinde planlanan serbest zaman etkinliklerinin uygulama aşamasında katılımını sağlamak ve ilgili etkinliklerden yeterli yarar sağlanması için etkinliğin biçiminde, kuralında, yapılma şeklinde, yönteminde veya kullanılan araç-gereçte değişiklikler yapılması gerekebilir. Örneğin denge ezersizleri yapan bir yaşlı için pilates topunun büyüklüğü uygun olurken, başka bir yaşlı birey için daha küçük ebatlı bir pilates topu kullanmak gerekebilir. Benzer şekilde gruba sesli kitap okuma etkinliği sırasında bir yaşlı 15 dakika süreyle okuma yaparken, başka bir yaşlı okumayı 30 dakika sürdürebilir. Yaşlıların etkinliklere katılımını sağlayacak uyarlamalar ile aktivitede kalış süresi ve ilgisi artar

• Yaşlı birey yatağa bağımlı ise her 30 dakikada bir pozisyon değişikliği yapma (basınç yaralarının oluşumunu engelleme amacıyla),
• Yaşlı bireyin yattığı yatağın çarşafının temiz ve katlanmamış ve yastığının yeterli yükseklikte olmasına özen gösterme (nefes darlığı olan yaşlı bireylerde yüksek yastıkla yatma solunumu kolaylaştıracaktır),
• Yaşlının cilt sağlığını korumak amacıyla düzenli gözlenmesi, cilt kuruluğunun önlenmesi, kuyruk sokumu gibi kemik çıkıntısı olan bölgeler üzerine fazla yatılmaması, açılan yaralar için bakım hemşiresinin önerilerinin uygulanması,
• Ayağa kalkabilen yaşlı bireyleri olabildiğince önce yatak kenarında oturtma, sonra baston veya yürüteç gibi bir destekle ayağa kaldırmaya yardımcı olma.
• Ayağa kalkabilen yaşlıların tansiyon düzeylerini kontrol edebilmek amacıyla önce yatak kenarında oturtulmaları ve sonra yavaşça ayağa kaldırmaları ve burada biraz bekleyip “baş dönmesi” şikayeti yoksa kontrollü bir şekilde yürütmeye başlamaları,
• Yaşlı bireyi ayağa kaldırma ve yürütme öncesi herhangi bir denge kaybını önlemeye yönelik bel bölgesine yürüyüş kemeri giydirme

• Ayağa kaldırma sırasında yaşlının tam karşısında bulunma, yürüyüş sırasında yanında olma, merdiven çıkarken arkasında, merdiven inerken önünde pozisyon almaları,
• Yaşlının yaşam kalitesini korumak amacıyla fizyoterapistin önerileri doğrultusunda olabildiğince gün içerisinde ayağa kalkma ve yürüyüş programı uygulama,
• Yaşlı ev içerisinde hareket ettirilmeden önce yerdeki halı, kilim, eşik, gereksiz dekoratif ev malzemelerinin ortamdan kaldırılması ve güvenli hâle getirilmesi beklenmektedir.

Serbest zaman etkinliği sırasında uzman aktif dinleyici olmalı, yaşlı bireyle iletişime geçmeden önce çevredeki gürültü engellenmeli, bireyin konuşmayı başlatması kesilmemeli, iletişim sırasında yaşlının hataları sorun edilmemeli, yaşlı bireyin göz seviyesinde konuşulmalı, yaşlının vücut dili stresli olduğuna ilişkin bilgi sunar, yaşlıyla iletişim sırasında sakin bir tavırla ifadeler kullanın, iletişim sırasında karmaşık sözel ifadeler kullanılmamalı, basit ifadeler ve gerekirse görsel ipuçlarından yararlanılmalıdır.

NE YAPALIM?
• Yaşlı bireylerin işlev düzeyini arttırmadan önce yaşlının yakınında olma, yakın çevredeki düşmeye yol açacak nesnelerin ortadan kaldırmak gibi güvenlik tedbirleri alınmalıdır.
• Yaşlı bireylerin işlev düzeyini arttırmada yardımcı teknolojiden yararlanılmalıdır.
NE YAPMAYALIM?
• Yaşlı bireylerin aktif olmayan yaşam biçimleri gereğinden fazla yardım edilerek pekiştirilmemelidir.
• Yaşlı bireylerin serbest zaman etkinliklerine katılabilmeleri için yatak içerisinde ve odalarında uzun süreli zaman geçirmelerine izin verilmemelidir