Kentsel Dönüşüm: Kavramlar, Boyutlar ve Türkiye

"Kentsel Dönüşüm: İmar planına uymayan ya da dayanıksız durumdaki yapıların yıkılarak yerine yeni yerleşim alanları oluşturulmasıdır"

Kentsel dönüşüm, yenileme, koruma, yeniden inşa, sağlıklaştırma, yeniden canlandırma ve soylulaştırma gibi farklı müdahale türlerini kapsamaktadır.

Yenileme: Yerleşme düzeni ve mevcut yapıların durumları itibarıyla sağlık ve yaşama
koşullarının iyileştirilme olanağı olmayan alanlarda bulunan yapıların tamamen ortadan
kaldırılması ve yeniden imar edilmesidir (Keleş, 1998).

Dayanıklılık, kentsel sistemlerin bir tehlike ile karşılaştığında kendini sürdürülebilme/devam ettirebilme kapasitesidir.

Kentsel yeniden inşa: Yangın, savaş, deprem gibi felaketler nedeniyle özelliklerini kaybetmiş, yıkılmış, kullanılamaz duruma gelmiş bina, altyapı ve kent dokularının yeniden üretilmesidir.

Kültür varlıkları, yer üstünde, yer altında ya da su altında bulunan, geçmiş kültürlere
ait bilgiler veren, belge niteliğindeki taşınır ve taşınmaz eserler olarak tanımlanabilir (Asatekin, 2004).

Soylulaştırma: “Şehrin restore edilen kültürel miras bakımından değerli alanlarının daha üst gelir grupları tarafından kullanımını sağlayacak şekilde yenilenmesidir” (Özgüç, 1992).

Çöküntü bölgeleri: Yoksulluk, suç ve suçluluğun yüksek olduğu bölgelerdir.

Kaçak yapı: Kişilerin kendi mülkiyeti üzerinde imar mevzuatına aykırı bir şekilde izinsiz
oluşturdukları yapılardır.

Kentsel rant: “Kentlerde arazi veya mülk değerlerinin artması sonucuna bağlı olarak
ortaya çıkan değer artışından elde edilen kazançtır”

Kentsel dönüşümde amaçların belirlenebilmesinin ön koşulu ise alanda yaşayanlar, mülk sahipleri, merkezî ve yerel yönetim birimleri, sivil toplum kuruluşları, uzmanlar, geliştiriciler, özel sektör gibi tüm aktörlerin katılımını gerektirmektedir.

Kentsel dönüşüm, iş seçenekleri oluşturur, yatırımları canlandırır ve kentsel çevreyi geliştirir. Bu etkilerle alanın arsa ve yapı değeri artar, böylece ekonomik boyutuyla fayda sağlar.

2005 tarihli 5366 Sayılı Kanun'un müdahale alanı sit alanları ve koruma alanları, tarihî konut alanlarıdır.

Türkiye’de dönüşüm süreci dört dönemle karakterize edilmektedir.

1923-1950 dönemi kentsel dönüşüm sürecinde planlamada yabancı uzmanların etkinliği artmıştır (Yenice, 2014). Ankara için 1915 Lörcher ve 1927 Jansen planları ilk örnekler olmuştur.

Lörcher Planı, kentin konut sorununu çözmeyi ve kamu binalarının
kentteki yer seçimini hedeflemiştir (Akkahve, 2023).

1950-1980 döneminin kentsel dönüşüm müdahalelerinin temel konusu; gecekondu alanlarının sağlıklaştırılması, alanın tamamen yenilenmesi ve
kent merkezlerindeki az katlı yapı stoğunun apartmanlaşarak yeniden yapılanması olmuştur.

Menderes imarı: Adnan Menderes Dönemi’nde İstanbul’da (özellikle 1956-
1960 arasında) yapılan kültür miraslarının büyük ölçüde yıkıldığı mimari hareketler dönemidir.

Mekânsal ayrışma: Kentlerde yaşayan etnik ya da sosyal olarak farklı grupların mekânsal olarak ayrılması, kentin belirli bölgelerine yönlendirilerek dışlanmasıdır.

İlk kentsel dönüşüm uygulamaları altyapının yenilenmesi, yüksek binaların inşası, modernleştirilmesi, geniş bulvarların açılması gibi fiziksel boyuta odaklanmıştır.