Sahte Gıda Üretimi ve Tüketicilerin Bilgilendirilmesi

Gıda etiği, gıda ile ilgili konuların etik açıdan sorgulanması ve değerlendirilmesini amaçlar. Bu bağlamda gıda etiği; gıda bilimi ve uygulamalarında, doğru olarak kabul görecek değerlerin araştırılması, sistemleştirilmesi ve insanların hizmetine sunulmasını amaçlayan uygulamalı etik alanlarından biridir.

Etik tüketiciler  gerçekleştirdikleri tüketim miktarı ve niteliği konusunda endişe taşıyan bireylerdir. Etik yaklaşımları dikkate alarak satın alma ve tüketim süreçlerini şekillendiren kişilerdir.

Üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca bitkisel ve hayvansal ürünlerin, gıda ve yemin, gıdanın elde edildiği hayvanın veya bitkinin, gıda ve yemde bulunması amaçlanan veya beklenen bir maddenin izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesidir. Gıdanın üretimi ve tüketiciye ulaşana kadar geçirdiği diğer aşamalarda insan ve hayvan hakları, çevre kirliliği, ticaret kuralları, dini inançlar ve beslenme tercihlerinin dikkate alınması gibi konular açısından etik izlenebilirlik önemlidir

İzlenebilirliğin sağlanıp sağlanmadığının denetimi Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yapılmaktadır

5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 24. Maddesi gereğince; gıda işletmeleri ürettikleri gıdanın izlenebilirliğini sağlamakla yükümlüdür.

Haksız kazanç elde etmek amacıyla mevzuata aykırı şekilde gıdaların kullanılması gıda hilesi olarak tanımlanır ve gıda endüstrisinin en önemli sorunlarından biridir.

En sık rastlanan gıda hileleri; seyreltme, ikame, gizleme, yanlış etiketleme, onaylanmamış geliştirme, sahtecilik ve gri pazardır. 

Gri pazar terimi, ürünlerin yetkisiz veya izinsiz satış kanalları yoluyla pazarlanması durumu için kullanılır. Ürünün satışı ve dağıtımında coğrafi bir kısıtlama olduğu ve söz konusu ürünün kısıtlamaya rağmen kasten satıldığı durumlarda da geçerlidir. Yasadışı, bildirilmeyen ve düzensiz balıkçılık faaliyetleri gri pazara örnektir.

Tağşiş: Gıda maddelerine temel özelliğini veren ögelerin ve besin değerlerinin tamamının veya bir bölümünün mevzuata aykırı olarak çıkarılmasını veya miktarının değiştirilmesini veya aynı değeri taşımayan başka bir maddenin, o madde yerine aynı maddeymiş gibi katılmasıdır. Piyasada sıklıkla tespit edilen tağşiş örneklerinden biri kıymetli bir bitkisel yağ olan natürel sızma zeytinyağına daha düşük maliyetli diğer bitkisel yağların karıştırılmasıdır. Genellikle pirina yağı gibi düşük kaliteli bir zeytinyağının ya da kanola, mısır, fıstık, pamuk ve ayçiçek yağı vb. diğer bitkisel yağların sızma zeytinyağına karıştırılması ile yapılmaktadır. 

Taklit: Gıda maddelerinin, şekil, bileşim ve nitelikleri itibariyle yapısında bulunmayan özelliklere sahip gibi veya başka bir ürünün aynısıymış gibi göstermektir. En çok karşılaşılan gıda sahtekârlıklarından biri de sahte baldır. Şeker şuruplarına bal enzimi ve aroması katılması suretiyle arıların bal üretiminde hiç yer almadığı sahte bal yani diğer bir ifadeyle taklit bal üretilebilmektedir

Süt ve süt ürünleri miktarının artırılması amacıyla seyreltilmesi, kuru madde miktarının artırılması için un, nişasta, düşük yağlı süt tozu gibi maddeler eklenmesi, yağ oranının artırılması için bitkisel yağ ilavesi, raf ömrünün artırılması ve görünümünün iyileştirilmesi amacıyla süte çeşitli kimyasalların eklenmesi süt ve süt ürünlerinde karşılaşılan tağşişlerin başında gelmektedir. 

Gıda etiketleri, tüketiciye gıdanın özellikleri ve içeriği hakkında önemli bilgiler verir ve tüketicinin tercihini etkiler.

Etiket: Gıdanın ambalajının veya kabının üzerine yazılmış, basılmış, şablon ile basılmış, işaretlenmiş, kabartma ile işlenmiş, soğuk baskı ile basılmış, yapıştırılmış veya iliştirilmiş olan herhangi bir işaret, marka, damga, resimli veya diğer tanımlayıcı unsurlardır.

Ülkemizde tüketicilerin korunması ve gıdalar hakkında bilgilendirmelerin bir düzen içinde yapılabilmesi için “Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği” ile “Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği” 26.01.2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Gıdalar hakkında bilgilendirme yapılırken genel ilkeler;

• gıdanın bileşim ve niteliklerinin,
• belli tüketici gruplarında sağlığa zararlı olabilecek içeriklerin,
• besin ögelerinin, güvenli kullanım ve muhafaza şartlarının belirtilmesidir. 

Gıdaların etiketlenmesi ve etiketlerin doğruluğunun sağlanmasından ilgili gıdayı ticari unvanı ile satışa sunan işletmeci, ithal edilen gıdalar için ise ithalatçı sorumludur. İşletmeci aynı zamanda gıdanın reklam ve tanıtımlarında yer verilen bilgilerin yasal düzenlemelere uygunluğundan da sorumludur.

“Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği” gereğince yönetmelikteki istisnalar hariç gıda ile ilgili olarak gıdanın etiketinde gıdanın adına, bileşenler listesine, net miktarına ve belirli bileşenlerin yüzdesine yer verilmelidir. Alerjik veya intoleratif etki gösterebilecek içerikler belirtilmelidir. Gıdanın tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi, gerekli ise kullanım talimatı ile varsa özel saklama ve/veya kullanım koşulları etiketinde bulunmalıdır. Ayrıca üretildiği ülke, gıda işletmesine ait belirtilmesi zorunlu bilgiler ve beslenme bildirimine yer verilmelidir. Hacimce % 1,2’den yüksek oranda alkol içeren ürünlerde alkol derecesi belirtilmelidir. Bunlara ek olarak etiketlerde yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer alan gıdalar için ilave zorunlu bilgilere ve gıdanın ait olduğu partiyi tanımlayan parti işareti veya numarasına yer verilmelidir. 

Ülkemizde gıda ve yemin piyasa resmi kontrolleri, 17.12.2011 tarihli ve 28145 Sayılı Resmî Gazete yayımlanan “Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik” kapsamında yapılmaktadır.

Tüketicilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye atacak bir durum söz konusu ise ilgili gıda işletmesine çeşitli cezai yaptırımlar uygulanmaktadır. Bu yaptırımlar 04 Kasım 2020 tarihinde yürürlüğe giren 7255 sayılı “Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun” ile 5996 sayılı Kanunda yer alan cezai yaptırımlar üzerine ağırlaştırıcı düzenlemeler yapılmıştır.

Piyasada en çok karşılaşılmakta olan gıda sahtekârlıkları aşağıda listelenen ürün grupları altında ilan edilmektedir:
• Alkollü içecekler
• Alkolsüz içecekler
• Arıcılık ürünleri
• Baharat
• Bitki, çay ve kahve ürünleri
• Bitkisel yağ
• Çikolata ve kakao ürünleri
• Enerji içerikleri
• Et ve et ürünleri
• Kuruyemiş ve Çerezler
• Meyve-Sebze işleme
• Pastacılık ürünleri
• Süt ve süt ürünleri
• Şekerli mamuller
• Tahıl, un ve unlu mamuller
• Takviye edici gıdalar vb.

Gıda kaynaklı problemlerin tüketiciler tarafından rahatlıkla ihbar ve şikayet edebilmeleri için Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından Alo 174 Gıda Hattı faaliyete alınmıştır.