Uluslararası Gıda Mevzuatı ve İlgili Kuruluşlar

Gıda Kaynaklı Hastalıklar: Gıda (içecekler dahil) tüketiminin neden olduğu bulaşıcı veya toksik nitelikteki herhangi bir hastalık (akut veya kronik). Gıda kaynaklı hastalıklara mikrobiyal, kimyasal veya radyolojik tehlikeler neden olabilir.

• Yetersiz gıda sistemi
• Gıdada kimyasal riskler
• Gıdada mikrobiyolojik riskler
• Gıda işlemedeki tehlikeler
• Gıda kaynaklı hastalıklar 

Gıdaya yönelik tüm alanlarda gıdanın kalitesinin ve güvenliğinin sağlanabilmesi için bazı standartlar ve yasal düzenlemeler yapılmaktadır. Gıdaya yönelik olan bu düzenlemeler ulusal gıda sistemlerinin yanında uluslararası boyutta da hazırlanmaktadır. Uluslararası boyutta hazırlanan düzenlemelerin odağında globalleşme, gelişmiş teknoloji ve küresel çevresel konular bulunmaktadır.

Dünya sağlık örgütü tüm dünyadaki tüketicilere ve gıda işleyicilerine güvenli
gıda için beş anahtar davranış önermiştir. Bunlar:
• Gıdayı temiz tut
• Çiğ ve pişmiş yemekleri ayrı sakla
• Gıdaları iyi pişir
• Gıdaları güvenli sıcaklıkta tut
• Güvenilir su ve hammadde kullan

Birleşmiş Milletler (BM) örgütü tarafından 24 Aralık 2018 tarihinde alınan bir karar ile “7 Haziran” gününün “Dünya Gıda Güvenliği” günü olarak ilan edilmesi uluslararası gıda güvenliğine yönelik olarak yapılan faaliyetlerden biridir. 

Uluslararası alanda uygulanan gıda ile ilgili standartları ilgili oldukları alanlara göre sınıflandırmak mümkündür. Bunlar;

• gıda güvenliğine ilişkin önlemlerin yöntem ve kapsamına yönelik standartlar,
• gıdanın üretimi, depolanması ve dağıtımı esnasında kullanılan alet ve makinelere ilişkin standartlar,
• gıdanın mikrobiyolojik yapısının belirlenmesine ilişkin standartlar,
• gıdanın içerisinde bulunan ve her gıda için farklılık gösterebilen maddelere ilişkin standartlar ve
• gıda ile teması söz konusu olan maddelere ilişkin standartlardır.

Avrupa Birliği’nde (AB) gıdaya yönelik standartlar AB gıda mevzuatında yer alan gereksinimlere göre şekillenmektedir. Gıdaya yönelik olan standartlar yasal düzenlemelerle belirlenmesine rağmen standartlara sahip olmanın yasal bir zorunluluğu bulunmamaktadır. AB’de gıda standardizasyonu Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) tarafından hazırlanmaktadır.

Birleşmiş Milletler (BM) çatısında bulunana Gıda ve Tarım Teşkilatı (FAO) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) iş birliği ile kurulmuş olan uluslararası bir gıda komisyonudur. Kodeks Alimentarius Komisyonu (CAC) 1963 yılında faaliyete başlamış ve dünya çapında gıda standartlarının oluşturulabilmesi açısından uluslararası tek referans noktası haline gelmiştir. 

Standartlar; ambalaj malzemeleri, besin güvenliği, tüketici ürünleri, depolama ve dağıtım, brokerler ve acenteler, sorumlu kaynak kullanımı ve etik ticaret, glutensiz sertifika, bitki bazlı sertifikasyonu kapsamaktadır. Bu standartlara sahip olan bir firma tüketicisine ürünlerinin güvenilir olduğu izlenimini vermektedir.

Kodeks Alimentarius’un temel çalışma alanları ise şu şekilde sıralanmaktadır (FAO, 2022):
• Hayvan Yemi
• Antimikrobiyal Direnç
• Biyoteknoloji
• Kirleticiler
• Beslenme ve etiketleme
• Tarım ilacı

British Retail Consortium (İngiliz Perakendeciler Birliği), İngiltere’de bulunan perakendecilerin çıkarlarını koruyan bir İngiliz ticaret kuruluşudur. Bu kuruluş tarafından geliştirilen BRC Global Standardı; gıda güvenliğini tedarik zinciri süresince devam ettirebilmek üzere oluşturulmuştur

IFS (International Featured Standards), 2003 yılında Alman perakendeciler birliği tarafından kurulmuştur.

Uluslararası gıda standardı (IFS) aşağıda verilen kullanıcılara açık olarak
hizmet vermektedir:
• Gıda üreticileri
• Komisyoncular
• Lojistik sağlayıcıları
• Ev ve hijyen ürünleri üreticileri
• Toptancılar

RASFF’ ın amacı, gıda veya yeme yönelik oluşan ciddi risklere karşı alınan tedbirler konusunda bilgi alışverişini sağlayarak, üye ülkelerin gıda veya yemden kaynaklanan bir sağlık tehdidi karşısında koordineli ve hızlı bir şekilde hareket etmelerine katkı sağlamaktadır.

SSOP açısından sanitasyon denetimleri iki şekilde yapılabilmektedir:
1. İç denetim: Kalite sağlama programı içerisinde sanitasyonun ne şekilde denetleneceği yer almalıdır. Depolar ve diğer alanlar da denetleme programı yapılırken programa dâhil edilmelidir. Denetleme yapılırken raporda sanitasyondan öncesi ve sonrası durumlar ayrı ayrı belirtilmeli dolayısıyla her bölüm ayrı ayrı ele alınmalıdır.
2. Dış denetim: İşletme dışarıdan bir bilirkişi veya denetçi tarafından kontrol edildiğinde, sanitasyon bakımından da iyi bir inceleme yapılmalıdır.

EUREPGAP adı ile başlayan süreç 2007 yılında yapılan isim değişikliği neticesinde GLOBALGAP şeklini almıştır. Bu değişikliğin sebebi, bu uygulamanın yalnızca Avrupa Birliği ülkeleri ile sınırlı kalmayıp, dünyanın pek çok ülkesinde kabul görmesi ve halen yaygınlaşmakta olmasıdır. 

FAO, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yoksulluğun önlenmesinde ve açlıkla mücadelede uluslararası düzeydeki çabaların önderliğini yürüten bir Birleşmiş Milletler (BM) danışma ve bilgi kuruluşudur. 

FAO’nun dört temel faaliyet alanı bulunmaktadır. Bunlardan ilki; FAO’nun, uluslararası kalkınma kuruluşları ve hükümetler açısından gıda ve tarım alanında teknik yardım ve danışma hususunda yürüttüğü programlardır. İkinci faaliyet alanı; tarım, gıda, balıkçılık ve ormancılık hususunda veri ve bilgi toplayarak bunları dağıtmak ve tahlil etmektir. Böylece FAO bilim insanları, çiftçiler, hükümet planlamacıları ve tüccarlar için yatırım, planlama, araştırma, eğitim ve pazarlama gibi hususlarda akılcı kararlar alınmasını sağlayan bir merkez gibi de çalışmaktadır. Üçüncü faaliyet alanı; deneyimli teknik personeli ve geniş bilgi ağıyla hükümetlere tarım politikası ve planlaması hususunda bağımsız şekilde danışmanlık yapması ve kalkınma için ihtiyaç duyulan hukuki ve idari yapılar hakkında yardımcı olmasıdır. Dördüncü faaliyet alanı ise tüm üye ülkelerin tarım ve gıda odaklı problemleri üzerinde bir araya gelerek tartışmalarını ve politika oluşturmalarını sağlayan tarafsız bir forum sunmasıdır.

7 Nisan 1948 tarihinde ise resmen kurulan WHO, herkesin daha iyi bir sağlığa ulaşabilmesi için küresel çabalara öncülük ederek onları desteklemektedir.

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA)'nın temel görevi gıda zincirine ilişkin riskleri bilimsel açıdan değerlendirmek ve risk iletişimini sağlamak, böylece Avrupa’da güvenilir gıdanın garanti edilmesine katkıda bulunmaktadır. Avrupa’nın gıda güvenilirliğinin teminatı şeklinde tanımlanan EFSA’nın çalışmaları; hayvan refahı ve sağlığı, mahsul koruma, bitki besleme ve bitki sağlığı dâhil olmak üzere yem ve gıda güvenliği üzerinde dolaylı veya doğrudan etkisi olan tüm hususları kapsamaktadır.

FVO, AB’de hayvan sağlığı ve gıda güvenilirliği kurallarına yönelik uygunluğun sağlanması amacıyla denetimlerin yürütülmesi görevini üstlenmiştir. Temel faaliyetleri; üçüncü ülkeler ve üye ülkelerde denetimleri tamamlamak ve yetkili otoritelerce yürürlüğe konulan AB yasalarının doğruluğunu kanıtlamaktır. Görevi ise Birliğin yürürlüğe giren hayvan sağlığı, gıda güvenliği, bitki yaşamı ve hayvan refahı kanunlarına ilişkin kurallara uygun olacak şekilde yürütülmesini sağlamaktır. 

FDA’nın düzenleme yaptığı ürünler; ilaçlar, gıda ürünleri, tıbbi cihazlar, radyasyon yayan ürünler, kan ve kan ürünleri, aşılar, biyolojik ürünler, veterinerlik ile ilgili ürünler, hayvanlar ile ilgili ürünler (hayvan yemi dahil), tütün ürünleri ve kozmetik ürünlerdir. 

FDA; veterinerlik ve insanlar ile ilgili ilaçlar, tıbbi cihazlar ve biyolojik ürünlerin emniyeti, etkinliği ve güvenliğinin ve ABD’nin gıda tedariği ile radyasyon yayan ürünler ve kozmetik ürünlerin güvenliğinin sağlanması yoluyla halk sağlığını korumaktan sorumludur. Ayrıca; genç yaştakilerin tütün kullanımını azaltmak ve halk sağlığını korumak amacıyla tütün ürünlerine yönelik üretim, pazarlama ve dağıtımın düzenlenmesinden de sorumludur.